Η πρόσφατη απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου για τον τρόπο υπολογισμού των τόκων στα δάνεια που έχουν υπαχθεί στον ν. 3869/2010 («νόμος Κατσέλη») αποτελεί ιστορική θεσμική παρέμβαση που ανατρέπει μια πρακτική που επί χρόνια υπονόμευε τον ίδιο τον σκοπό του νόμου. Ο ν. Κατσέλη θεσπίστηκε εν μέσω οικονομικής κρίσης και προέβλεπε την αποκατάσταση μιας στοιχειώδους ισορροπίας μεταξύ πιστωτή και οφειλέτη.
Η ίδια η Ολομέλεια υπενθυμίζει ότι ο ν. 3869/2010 αποτελεί νομοθέτημα κοινωνικής προστασίας και οικονομικής επανένταξης των υπερχρεωμένων φυσικών προσώπων. Τονίζει ότι η διάσωση της κύριας κατοικίας και η δυνατότητα πραγματικής εξυπηρέτησης των οφειλών αποτελούν τον πυρήνα του νομοθετικού σκοπού και δεν μπορούν να αναιρούνται από ερμηνείες που καθιστούν ανεφάρμοστες τις δικαστικές ρυθμίσεις. Αφορά περίπου 350.000 οικογένειες, που έβλεπαν τις δικαστικές αποφάσεις που τους προστάτευαν να εξουδετερώνονται στην πράξη από τον τρόπο εφαρμογής τους αλλά και την κυβερνητική ανοχή.
Με πλειοψηφία 35 έναντι 12, η Ολομέλεια έκρινε ότι οι τόκοι στις ρυθμίσεις του νόμου Κατσέλη πρέπει να υπολογίζονται επί της εκάστοτε μηνιαίας δικαστικά ορισμένης δόσης και όχι επί του συνόλου του ανεξόφλητου κεφαλαίου της οφειλής.
Για παράδειγμα, έστω δάνειο 120.000 ευρώ και επιτόκιο 4% ετησίως. Το μηνιαίο επιτόκιο είναι 4%/12 = 0,333%. Με τον τρόπο υπολογισμού που υποστήριζαν οι πιστωτές, ο τόκος υπολογιζόταν πάνω στο σύνολο του ανεξόφλητου κεφαλαίου των 120.000 ευρώ (για τον 1ο μήνα). Επομένως ο μηνιαίος τόκος ήταν 120.000 × 0,333% = περίπου 400 ευρώ. Αν ο δανειολήπτης κατέβαλλε δικαστικά ορισμένη δόση 500 ευρώ, μόνο τα 100 ευρώ περίπου μείωναν πραγματικά την οφειλή, ενώ τα υπόλοιπα 400 ευρώ απορροφούνταν από τους τόκους.
Αντίθετα, σύμφωνα με την Ολομέλεια, ο τόκος υπολογίζεται επί της μηνιαίας δικαστικά ορισμένης δόσης των 500 ευρώ. Στην περίπτωση αυτή ο τόκος είναι 500 × 0,333% = 1,67 ευρώ τον μήνα και η συνολική μηνιαία επιβάρυνση περίπου 502 ευρώ και όχι 900 ευρώ που θα προέκυπταν με την προηγούμενη μέθοδο. Η διαφορά σε βάθος ετών αντιστοιχεί σε δεκάδες χιλιάδες ευρώ.
Δεν είναι τυχαίο ότι στην πιλοτική δίκη συσπειρώθηκαν και παρενέβησαν υπέρ της αντικοινωνικής άποψης και κατά των οφειλετών οι πάντες: Eurobank, Alpha Bank, Εθνική Τράπεζα, Τράπεζα Πειραιώς, οι servicers doValue, Cepal και Qquant και από κοντά η κυβέρνηση Μητσοτάκη και η Τράπεζα της Ελλάδος του κ.Στουρνάρα, παρά το ότι δεν ήταν διάδικοι. Απέναντι στο σύνολο σχεδόν του τραπεζικού και εισπρακτικού μηχανισμού παρενέβησαν υπέρ των δανειοληπτών οι μεγαλύτεροι Δικηγορικοί Σύλλογοι της χώρας όπως των Αθηνών, Θεσσαλονίκης, Πειραιώς, Πατρών και Ιωαννίνων, η ΕΚΠΟΙΖΩ και ενώσεις προστασίας καταναλωτών.
Το γεγονός αυτό αναδεικνύει ότι το ζήτημα δεν αφορούσε μία μεμονωμένη δανειακή διαφορά αλλά ένα θέμα γενικότερης κοινωνικής και θεσμικής σημασίας. Επρόκειτο για μια σύγκρουση αφ’ ενός της τραπεζικής, της κυβερνητικής αντίληψης και των funds/servicers, που βλέπει το χρέος αποκλειστικά ως τρόπο παραγωγής κερδών και πλούτου και της πραγματικής και ανθρώπινης προσέγγισης που το αντιμετωπίζει ως φλέγον κοινωνικό ζήτημα.
Η απόφαση δεν αφήνει περιθώρια για καθυστερήσεις, αποσπασματικές εφαρμογές ή διαφορετικές ερμηνείες ανά εταιρεία διαχείρισης. Σύμφωνα με την Ένωση Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδος (ΕΕΚΕ/ΓΣΕΕ), το χρηματοπιστωτικό σύστημα υποχρεούται να προχωρήσει άμεσα :
- στον επανυπολογισμό των τόκων για όλους τους δανειολήπτες που έχουν υπαχθεί στον νόμο Κατσέλη χωρίς να περιμένουν περαιτέρω ερμηνείες
- στον συμψηφισμό ή επιστροφή χρημάτων για τόκους που έχουν καταβληθεί αδίκως έως και 15 χρόνια πριν
- στην ενημέρωση για τον νέο τρόπο υπολογισμού που αφορά τη μηνιαία δόση και όχι το σύνολο του δανείου
- στη δημοσιοποίηση χρονοδιαγράμματος εφαρμογής για κάθε fund / servicer
Εξίσου κρίσιμο είναι να γνωστοποιηθεί δημοσίως πόσες ρυθμίσεις του ν. 3869/2010 εφαρμόστηκαν μέχρι σήμερα με τη μέθοδο που απέρριψε η Ολομέλεια, πόσοι δανειολήπτες επιβαρύνθηκαν οικονομικά και ποια είναι η συνολική διαφορά που προκύπτει από τον επανυπολογισμό. Η Κυβέρνηση, η Τράπεζα της Ελλάδος και οι servicers οφείλουν να απαντήσουν συγκεκριμένα.
Αντίθετα, αλγεινή εντύπωση προκάλεσε η «βιασύνη» του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος κ. Στουρνάρα να δηλώσει ότι η κρίση του Δικαστηρίου «δεν είναι καθαρή» και ότι δήθεν «επιδέχεται πολλών αναγνώσεων». Ενημερώνουμε τον – υποτίθεται – ανώτερο επόπτη του τραπεζικού συστήματος, ότι η Τράπεζα της Ελλάδος και ο Διοικητής της δεν είναι συνήγοροι των τραπεζών ή των funds και δεν έχουν αποστολή να αναζητούν διεξόδους για όσους ηττήθηκαν δικαστικά. Ο θεσμικός τους ρόλος είναι να διασφαλίζουν τη σταθερότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος, να συμβάλλουν στην πλήρη εφαρμογή του δικαίου και όχι να αναζητούν «αναγνώσεις» ή να καλλιεργούν αμφιβολίες για δικαστικές αποφάσεις. Αυτά άκουσαν οι καλοθελητές και ήδη στον Τύπο του προηγούμενου Σ/Κ, κυκλοφόρησαν εναλλακτικά τεχνάσματα–συμβουλές «νομικών κύκλων» των τραπεζών για «οικονομικότερους» υπολογισμούς.
Η απόφαση της Ολομέλειας εκδόθηκε με πλειοψηφία 35 έναντι 12 δικαστών. Πρόκειται για την ανώτατη δυνατή δικαστική κρίση επί του ζητήματος. Η δημόσια αμφισβήτηση της σαφήνειάς της από τον ανώτατο τραπεζικό επόπτη της χώρας δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για το ποια συμφέροντα επιχειρεί να καθησυχάσει.
Όμως, ο Άρειος Πάγος δεν χρειάζεται διορθωτές κειμένων. Η κρίση του δεν είναι προσχέδιο για διαβούλευση, όπως πιστεύει ο κ. Στουρνάρας, δεύτερος γύρος δεν υπάρχει, ούτε παράταση, ούτε Εφετείο παρ-Ερμηνειών, ούτε Εφετείο Στουρνάρα.
Η κυβέρνηση, επομένως, δεν δικαιούται να παρακολουθεί παθητικά την εφαρμογή μιας αμετάκλητης δικαστικής κρίσης. Γιατί το πρόβλημα ήταν γνωστό επί χρόνια σε όλους τους εμπλεκόμενους. Εκατοντάδες υποθέσεις, καταγγελίες δανειοληπτών, αναφορές ενώσεων καταναλωτών και δικαστικές διαμάχες είχαν αναδείξει το ζήτημα. Παρ’ όλα αυτά, δεν υπήρξε καμία ουσιαστική νομοθετική παρέμβαση.
Η στάση αυτή γίνεται ακόμη πιο προβληματική αν ληφθεί υπόψη και το ευρύτερο πλαίσιο διαχείρισης του ιδιωτικού χρέους στην Ελλάδα, δεδομένου ότι σύμφωνα με στοιχεία της 31.05.26, περισσότεροι από 60.000 οφειλέτες έχουν πέσει στα δίχτυα και του λεγόμενου εξωδικαστικού μηχανισμού ρύθμισης οφειλών. Το πρόβλημα του ιδιωτικού χρέους, λοιπόν, δεν αποτελεί μια παροδική συνέπεια της κρίσης, αλλά ίσως η μεγαλύτερη κοινωνική και οικονομική πρόκληση της χώρας.
Επιπρόσθετα, τεράστιος όγκος μη εξυπηρετούμενων δανείων μεταβιβάστηκε σε funds μέσω τιτλοποιήσεων χαρτοφυλακίων, σε τιμές 5%-20% της ονομαστικής τους αξίας, ενώ εξακολουθούν να διεκδικούνται από τους δανειολήπτες στο 100%. Την ίδια στιγμή, ο ίδιος ο οφειλέτης δεν είχε ποτέ τη δυνατότητα να εξαγοράσει την οφειλή του με τους ίδιους όρους. Πρόκειται για μια μείζονα θεσμική ανισορροπία. Επομένως, τα τελευταία χρόνια η προστασία της πρώτης κατοικίας έχει ουσιαστικά καταργηθεί. Οι πλειστηριασμοί διεξάγονται με πρωτοφανείς ρυθμούς και αριθμούς. Η παρούσα απόφαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία διότι απορρίπτει ερμηνεία που υποστηρίχθηκε από το σύνολο σχεδόν του μηχανισμού διαχείρισης απαιτήσεων. Αυτό καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη αυστηρής εποπτείας των servicers και πλήρους διαφάνειας ως προς τον τρόπο υπολογισμού, διαχείρισης και είσπραξης των απαιτήσεων που απέκτησαν μέσω τιτλοποιήσεων.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η συζήτηση σχετικά με το πρόγραμμα «Ηρακλής», όπου η Κυβέρνηση παρείχε εγγυήσεις δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ για να διευκολύνει τις τιτλοποιήσεις των κόκκινων δανείων, με τον κίνδυνο οι φορολογούμενοι να κληθούν να καλύψουν τις απώλειες. Πέρα από αυτό, οι εταιρείες ειδικού σκοπού και οι εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων λειτουργούν εντός ενός απαράδεκτου πλαισίου σημαντικών φορολογικών διευκολύνσεων – που θεσπίστηκαν μέσω των νόμων 3156/2003 και 4354/2015.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ίδια η απόφαση αναφέρει περιπτώσεις στις οποίες η εφαρμογή της ερμηνείας των πιστωτών οδηγούσε σε επιβαρύνσεις που υπερέβαιναν κατά πολύ τις δικαστικά καθορισμένες δόσεις, ανατρέποντας στην πράξη τη δυνατότητα συμμόρφωσης των οφειλετών προς τις δικαστικές αποφάσεις.
Ο Άρειος Πάγος, φυσικά, δεν λύνει όλα αυτά τα προβλήματα. Στέλνει όμως ένα ισχυρό μήνυμα ότι το κράτος δικαίου εξακολουθεί να διαθέτει δυνατότητες αυτοδιόρθωσης όταν οι θεσμικές ισορροπίες διαταράσσονται από κυβερνητικές παρεμβάσεις.
Επομένως, οι δανειολήπτες που έχουν υπαχθεί στον νόμο Κατσέλη πρέπει :
- Να ζητούν μόνο γραπτώς μέσω email ή μέσω της πλατφόρμας του servicer που έχει το στεγαστικό τους δάνειο τον επανυπολογισμό των τόκων, με βάση την απόφαση του Αρείου Πάγου
- Nα απαιτούν γραπτώς χρονοδιάγραμμα εφαρμογής για τη δική τους υπόθεση
- Να τεκμηριώνουν την απειλούμενη αδυναμία εκπλήρωσης της κύριας οφειλής λόγω υψηλού επιτοκίου ή άλλων οικονομικών δεδομένων ώστε να μειωθούν ή να παγώσουν οι τόκοι
- Να μην παραλείψουν πληρωμές μέχρι να λάβουν οριστικά τον νέο υπολογισμό των τόκων εγγράφως
Ως ΝΙΚΗ πιστεύουμε ότι το επόμενο βήμα μετά την διόρθωση υπολογισμού των τόκων είναι η συνολική επανεξέταση του κυβερνητικά υποστηριζόμενου μηχανισμού που όλα αυτά τα χρόνια δημιουργούσε πλούτο σε τράπεζες, funds και servicers και φτωχοποίηση και απώλεια περιουσίας στους δανειολήπτες. Η απόφαση της Ολομέλειας δεν αποτελεί απλώς μια λογιστική διόρθωση υπολογισμού τόκων. Αποτελεί υπενθύμιση ότι το ιδιωτικό χρέος δεν είναι μόνο τραπεζικό μέγεθος αλλά και κοινωνικό ζήτημα, το οποίο δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με όρους εισπραξιμότητας, τιτλοποιήσεων και κερδοφορίας των funds. Σε τελευταία ανάλυση, οι τράπεζες, τα funds, οι servicers και η Κυβέρνηση – παρά το ότι δεν ήταν διάδικος – «τα έδωσαν όλα» στο Δικαστήριο, ωστόσο έχασαν τελεσίδικα την υπόθεση και πλέον οφείλουν να απολογηθούν σε όσους κατέστρεψαν οικονομικά και κοινωνικά.
Αντώνης Καλόγηρος
Υπεύθυνος Ομάδας Οικονομικών ΝΙΚΗΣ