Η αγορά της «μακροζωίας» και της «ευεξίας» αναπτύσσεται ταχύτατα. Δίπλα σε θεμιτές υπηρεσίες άσκησης, διατροφής και πρόληψης εμφανίζονται κέντρα που διαφημίζουν «αποτοξίνωση», «αναγέννηση κυττάρων», «αντιστροφή της βιολογικής ηλικίας», βιοσυντονισμό, «κβαντικές» διαγνώσεις, οζονοθεραπείες, καθαρισμούς εντέρου, ενδοφλέβια πρωτόκολλα ή ακόμη και σύνθετες παρεμβάσεις σε αίμα και πλάσμα. Το πρόβλημα δεν είναι ότι χρησιμοποιείται η λέξη «εναλλακτική». Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο πολίτης ακούει θεραπευτικές υποσχέσεις που δεν μπορεί να αξιολογήσει, πληρώνει μεγάλα ποσά και ενδέχεται να εκτεθεί σε άχρηστη ή επικίνδυνη πράξη.
Η Ελλάδα δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας προβλέπει ότι ο ιατρός ενεργεί με βάση την τεκμηριωμένη και βασισμένη σε ενδείξεις ιατρική, παραλείπει μεθόδους χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση και αντιμετωπίζει ως πειραματικές τις μεθόδους που δεν εφαρμόζονται από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Επιπλέον, ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα απαγορεύει τη διαφήμιση που αποδίδει σε μια συσκευή ιδιότητες ή διαγνωστικές και θεραπευτικές δυνατότητες που δεν διαθέτει. Το βασικό έλλειμμα είναι επομένως η εφαρμογή: ποιος ελέγχει, πόσο συχνά, με ποια εργαλεία και με ποια συνέπεια;
Μετά την κατάργηση του ΣΕΥΥΠ το 2019, οι αρμοδιότητες των καταργηθέντων ελεγκτικών φορέων μεταφέρθηκαν στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι ακριβές να λέμε πως «δεν υπάρχει κανείς αρμόδιος». Είναι όμως εύλογο να ζητήσουμε ξανά έναν σαφώς ορατό, εξειδικευμένο υγειονομικό ελεγκτικό μηχανισμό. Η πρόταση είναι η δημιουργία αυτοτελούς Κλάδου Επιθεωρητών Υγείας στην ΕΑΔ, με ιατρούς, φαρμακοποιούς, μηχανικούς βιοϊατρικής τεχνολογίας, επόπτες δημόσιας υγείας και νομικούς.
Κάθε ιδιωτική δομή που διαφημίζει υπηρεσίες με υγειονομικό σκοπό πρέπει να διαθέτει ψηφιακό παράρτημα άδειας: ποιοι είναι οι επιστημονικοί υπεύθυνοι, ποιες ακριβώς πράξεις επιτρέπονται και ποιος εξοπλισμός βρίσκεται στον χώρο. Η άδεια πρέπει να ακολουθεί την πράξη. Δεν αρκεί μια γενική βεβαίωση «ιατρείου» εάν μέσα στον χώρο πραγματοποιείται μια πολύ πιο σύνθετη ή υψηλού κινδύνου παρέμβαση.
Το ευρωπαϊκό μάθημα: ελέγχουμε τον ισχυρισμό, όχι την ταμπέλα
Η Ισπανία έχει θεσπίσει πλαίσιο που αφορά προϊόντα, ουσίες, μεθόδους και υπηρεσίες με ισχυριζόμενο υγειονομικό σκοπό και απαγορεύει παραπλανητικές υποσχέσεις ή εγγυήσεις θεραπείας. Η Γαλλία απαγορεύει ρητά στον ιατρό να παρουσιάζει ως ωφέλιμη ή ακίνδυνη μια ανεπαρκώς δοκιμασμένη ή απατηλή μέθοδο. Στη Γερμανία η νομοθεσία περί διαφήμισης υγείας απαγορεύει την απόδοση θεραπευτικής αποτελεσματικότητας που μια μέθοδος δεν διαθέτει. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ASA απαιτεί ισχυρή κλινική τεκμηρίωση για ισχυρισμούς βιοσυντονισμού ή «detox» μέσω colon hydrotherapy.
Το κοινό μήνυμα είναι σαφές: δεν χρειάζεται μια ιδεολογική «λίστα απαγορεύσεων». Χρειάζεται σύστημα που να κατατάσσει τις πρακτικές με βάση δύο κριτήρια – τον κίνδυνο και την επιστημονική τεκμηρίωση. Μια χαμηλού κινδύνου υπηρεσία ευεξίας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται όπως μια επεμβατική πράξη. Αντίστοιχα, όμως, ένας βιοσυντονιστής δεν μπορεί να διαφημίζεται ως συσκευή διάγνωσης δεκάδων νοσημάτων χωρίς robust clinical evidence, ούτε μια επεμβατική παρέμβαση μπορεί να «βαφτίζεται» wellness για να ξεφεύγει από τον υγειονομικό έλεγχο.
Κάθε ιατρείο πρέπει να φέρει το σήμα πως ελέγχθηκε από τον τοπικό ιατρικό σύλλογο και πληρεί τις προϋποθέσεις λειτουργίας. Από κει και πέρα δεν είναι εύκολο να τεθεί το όριο ανάμεσα σε εναλλακτικές θεραπείες και κομπογιαννιτισμό. Πού τίθεται το όριο ανάμεσα στην επιστημονική πρακτική που διευρύνει τα όρια της επιστήμης και τις παράδοξες πρακτικές;
Η ΝΙΚΗ ΠΡΟΤΕΙΝΕΙ:
- Εθνικό Μητρώο: Όλες οι δομές longevity/anti-aging και γενικά όσες προβάλλουν ιατρικούς ισχυρισμούς να δηλώνουν πράξεις, υπευθύνους και εξοπλισμό.
- Παρατηρητήριο ψηφιακής διαφήμισης: Συστηματικός έλεγχος δημόσιων claims σε ιστοσελίδες και social media για «detox», «reverse aging», «αναγέννηση», «κβαντική διάγνωση» κ.ά. Το claim να αποτελεί trigger ελέγχου, όχι αυτόματη ενοχή.
- Risk-based αυτοψίες: Προτεραιότητα σε επεμβατικές πράξεις, χειρισμούς αίματος/πλάσματος, ενδοφλέβιες χορηγήσεις, μηχανική πλύση εντέρου και άλλες πράξεις με ουσιώδη κίνδυνο.
- Αυστηρότερη ιατρική ευθύνη: Ο ιατρικός τίτλος δεν πρέπει να λειτουργεί ως εμπορικό άλλοθι. Η εμπορική παρουσίαση πειραματικής ή ανεπαρκώς τεκμηριωμένης μεθόδου ως αποδεδειγμένης θεραπείας να αποτελεί σοβαρό πειθαρχικό παράπτωμα.
- Αναλογικές αλλά αποτρεπτικές κυρώσεις: Από υποχρεωτική διόρθωση της διαφήμισης έως σφράγιση εξοπλισμού, αναστολή πράξης, ανάκληση άδειας και πειθαρχική παραπομπή όταν υπάρχει σοβαρός κίνδυνος ή επανάληψη.
Tέλος, προτείνουμε την καθιέρωση μόνιμου κρατικού προγράμματος ελέγχου της ασφάλειας και της επιστημονικής τεκμηρίωσης των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας, με πρώτη προτεραιότητα τα ιατρεία και τα κέντρα που εμπορεύονται υποσχέσεις μακροζωίας, αντιγήρανσης, «αποτοξίνωσης» και αναγέννησης. Ο έλεγχος πρέπει να καλύπτει κάθε πάροχο, ιδίως όταν χρησιμοποιεί την ιδιότητα του ιατρού για να προσδώσει αξιοπιστία σε ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς.
Η ΝΙΚΗ άμεσα κατέθεσε 2 ερωτήσεις-παραμβάσεις στη βουλή από τους κ.κ Οικονομοπουλο και Κουρουπάκη και επιδιώκει την άμεση παρέμβαση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας και την αυστηροποίηση του πλαισίου λειτουργίας των εναλλακτικών ιατρείων για την προστασία της δημόσιας υγείας.