Στην εποχή κατά την οποία η γεωπολιτική σκακιέρα μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από αλγορίθμους, δορυφόρους και υπερηχητικούς πυραύλους, η συζήτηση περί ισχύος συχνά εγκλωβίζεται σε έναν απλουστευτικό δυϊσμό: από τη μία πλευρά η Σκληρή Ισχύς (Hard Power) των στρατιωτικών και οικονομικών μέσων και από την άλλη η Ήπια Ισχύς (Soft Power), η αόρατη δύναμη της έλξης.
Για να κατανοηθεί, ωστόσο, πώς η Ήπια Ισχύς λειτουργεί στην πράξη, πώς δηλαδή ένα κράτος επιτυγχάνει στόχους χωρίς απειλή ή εξαναγκασμό, μέσω γοητείας και κύρους, είναι αναγκαία η εξέταση του βασικού της μηχανισμού: της Πολιτιστικής Διπλωματίας.
Η ιστορία της διπλωματίας καταδεικνύει ότι η επιρροή δεν ακολουθεί ποτέ ευθύγραμμη πορεία. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες επένδυσαν συστηματικά στην προβολή της πολιτιστικής τους παραγωγής. Στο πλαίσιο αυτό, η κομμουνιστική κυβέρνηση της Τσεχοσλοβακίας επέτρεψε την προβολή της αμερικανικής ταινίας Οι 12 Ένορκοι (12 Angry Men), θεωρώντας ότι αναδείκνυε δυσλειτουργίες της αμερικανικής δικαιοσύνης. Το αποτέλεσμα υπήρξε διαφορετικό από το αναμενόμενο: Τσέχοι διανοούμενοι εξέλαβαν την αυτοκριτική ως ένδειξη εσωτερικής αυτοπεποίθησης, θεσμικής ωριμότητας και ελευθερίας. Η έλξη δεν γεννήθηκε από την ωραιοποίηση, αλλά από την ειλικρίνεια.
Σε αυτό ακριβώς εντοπίζεται η ουσία της Ήπιας Ισχύος: στην ικανότητα να πείθεις τους άλλους να επιθυμούν ό,τι επιθυμείς κι εσύ, επειδή το εκπροσωπείς με τρόπο ελκυστικό και αξιόπιστο.
Η ανατομία της Ήπιας Ισχύος
(Κουλτούρα – Αξίες – Αξιοπιστία)
Ο όρος «Ήπια Ισχύς» εισήχθη το 1990 από τον πολιτικό επιστήμονα Joseph Nye, σε αντίστιξη προς τις θεωρίες περί αναπόφευκτης παρακμής της αμερικανικής ισχύος. Ο Nye υποστήριξε ότι η συνολική ισχύς ενός κράτους δεν εξαντλείται στους «σκληρούς» πόρους, δηλαδή στη στρατιωτική δύναμη και την οικονομική ισχύ, οι οποίοι λειτουργούν μέσω απειλής ή εξαναγκασμού.
Η Ήπια Ισχύς πηγάζει από τρεις άυλους, αλλά κρίσιμους πόρους: τον πολιτισμό, όταν είναι ελκυστικός πέραν των συνόρων· τις πολιτικές αξίες, όταν εφαρμόζονται με συνέπεια στο εσωτερικό και το εξωτερικό· και την εξωτερική πολιτική, όταν αυτή εκλαμβάνεται ως νόμιμη και ηθικά θεμελιωμένη.
Ένα κράτος μπορεί, μέσω της έλξης και της πειθούς, να διαμορφώσει ατζέντες, να επηρεάσει προτιμήσεις και να μειώσει δραστικά την ανάγκη χρήσης υλικών κινήτρων ή πιέσεων. Η ουσιώδης διαφορά έγκειται στο αν η επιρροή επιβάλλεται ή αν κερδίζεται.
Η Πολιτιστική Διπλωματία ως μετατροπέας ισχύος
Αν η Ήπια Ισχύς απαντά στο «τι» και το «γιατί» της επιρροής, η Πολιτιστική Διπλωματία απαντά στο «πώς». Ορίζεται ως η ανταλλαγή ιδεών, αξιών, τέχνης και πολιτιστικών πρακτικών μεταξύ κοινωνιών, με στόχο την καλλιέργεια αμοιβαίας κατανόησης.
Ιστορικά, τα κράτη, μέσω επίσημων μηχανισμών, επιχείρησαν να κατευθύνουν αυτή τη φυσική ροή πολιτιστικών σχέσεων προς την εξυπηρέτηση εθνικών συμφερόντων. Χωρίς, όμως, αυθεντικό πολιτιστικό περιεχόμενο, η δημόσια διπλωματία κινδυνεύει να εκληφθεί ως εργαλειακή ή χειραγωγική.
Η Πολιτιστική Διπλωματία μετατρέπει άυλους πόρους σε πραγματική επιρροή μέσω της δημιουργίας μακροπρόθεσμης αξιοπιστίας, της προβολής αφηγημάτων που εμπλουτίζουν την εικόνα ενός κράτους και της διαμόρφωσης ευνοϊκού διεθνούς περιβάλλοντος. Λειτουργεί, έτσι, ως συνδετικός ιστός ανάμεσα στη στρατηγική εξωτερική πολιτική και τον πολιτισμό.
Από την προπαγάνδα στον διάλογο
Κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, η Πολιτιστική και η Δημόσια Διπλωματία συχνά ταυτίστηκαν με την προπαγάνδα. Στην εποχή της πληροφορίας, όμως, το υπόδειγμα αυτό έχει αλλάξει ριζικά. Η Νέα Δημόσια Διπλωματία απομακρύνεται από τον μονόλογο και επενδύει στη σχέση, την αμφίδρομη επικοινωνία και την εμπιστοσύνη.
Η Νέα Πολιτιστική Διπλωματία συνδυάζει την κρατική στρατηγική με τις Διεθνείς Πολιτιστικές Σχέσεις, δηλαδή τις αυθόρμητες πολιτιστικές αλληλεπιδράσεις που αναπτύσσονται χωρίς κρατική καθοδήγηση, όπως ο τουρισμός ή η κυκλοφορία βιβλίων. Το κρίσιμο ζητούμενο παραμένει η διατήρηση μιας «απόστασης ασφαλείας» από την πολιτική εργαλειοποίηση, ώστε να διασφαλίζεται η αξιοπιστία.
Όπως έχει εύστοχα επισημανθεί, η ικανότητα αυτοκριτικής αποτελεί μία από τις ισχυρότερες μορφές Ήπιας Ισχύος.
Οι δυνατότητες της Ελλάδας
Η ιστορία και ο πολιτισμός της πατρίδας μας διαθέτουν παγκόσμιο κύρος, σε βαθμό που δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό της Ελλάδας ως εν δυνάμει «πολιτισμικής υπερδύναμης».
Η ελληνική γλώσσα, η ορθόδοξη πνευματική παράδοση, η ελληνική φύση, η φιλοξενία, η μουσική, η κουζίνα και πλήθος ακόμη στοιχείων συνιστούν ανεκτίμητους πόρους. Όταν αξιοποιούνται με σεβασμό, μπορούν να λειτουργήσουν όχι μόνο ως μέσα τουριστικής προσέλκυσης, αλλά κυρίως ως φορείς κύρους και αξιοπιστίας στη διεθνή κοινή γνώμη, μέσω της ανάδειξης υπαρκτών και αυθεντικών χαρακτηριστικών.
Η παρουσία της ελληνικής ομογένειας σε χώρες όλου του κόσμου, καθώς και οι διαχρονικές αναφορές στην ελληνική ιστορία και φιλοσοφία από ξένους δημιουργούς και στοχαστές, ενισχύουν περαιτέρω αυτή τη δυναμική. Η διεθνής κινητοποίηση υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα αποτελεί ενδεικτικό παράδειγμα του πολιτισμικού αποτυπώματος της Ελλάδας.
Ανάλογη απήχηση καταγράφεται και στη σύγχρονη πολιτιστική παραγωγή, από εικονογραφημένα μυθιστορήματα και κόμικς έως κινηματογραφικές και τηλεοπτικές δημιουργίες, που αντλούν έμπνευση από την ελληνική ιστορία και μυθολογία. Τα παραδείγματα είναι πολυάριθμα και διαρκώς αυξανόμενα.
Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική ηγεσία της χώρας παραμένει αποστασιοποιημένη από αυτές τις δυνατότητες. Η τεράστια δύναμη που ενυπάρχει στην ελληνική ψυχή, στον πολιτισμό, στην ιστορία, στην ύπαιθρο και στην ομογένεια αναμένει ακόμη τη συστηματική και συνειδητή αξιοποίησή της.
Το ελληνικό κράτος μοιάζει να παραμένει σε κατάσταση αναμονής, έως ότου οι υγιείς δυνάμεις του τόπου στηρίξουν έμπρακτα μια πορεία αναγέννησης, την οποία η ΝΙΚΗ δηλώνει ότι προετοιμάζει και αναμένει.
Θεματική Ομάδα Πολιτισμού της ΝΙΚΗΣ
[1] Παράκληση για μια περιήγηση στο παρακάτω άρθρο, που προσφέρει «μια γεύση» των δυνατοτήτων που κυοφορούνται σήμερα στην πατρίδα μας μόνο σε αυτό τον τομέα, και περιμένουν την αξιοποίησή τους:
«Αξιόλογα κόμικς & graphic novels με “δικά μας” ιστορικά θέματα», https://rethemnos.gr/axiologa-komiks-graphic-novels-me-dika-mas-is/
[2] Βλ. το άρθρο «Πόλεις, πλατείες, σταθμοί του μετρό και δρόμοι στο εξωτερικό που έχουν ονόματα ηρώων του 1821», https://www.newsbeast.gr/weekend/arthro/7639146/poleis-plateies-stathmoi-tou-metro-kai-dromoi-sto-exoteriko-pou-echoun-onomata-iroon-tou-1821