Μερικές φορές, για να καταλάβει ένα κράτος πόσο εξαρτημένο έχει γίνει, αρκεί να περιμένει από μια ιδιωτική εταιρεία να αποκαταστήσει την ηλεκτρονική αλληλογραφία των υπουργείων του. Όσο διαρκεί η αναμονή, οι υποσχέσεις για την ψηφιακή του ισχύ αποκτούν διαφορετικό βάρος, καθώς η λειτουργία υπηρεσιών του βρίσκεται στα χέρια ανθρώπων που ούτε διορίζει ούτε μπορεί να καλέσει στο γραφείο του για εξηγήσεις.
Η διακοπή υπηρεσιών της Microsoft στις 12 και 13 Νοεμβρίου έφερε επιχειρήσεις και δημόσιους φορείς σε πολλές χώρες αντιμέτωπους με αυτή την πραγματικότητα. Η εταιρεία απέδωσε το περιστατικό σε τεχνικό πρόβλημα συνδεδεμένο με αλλαγές στο δίκτυό της, αποκλείοντας κυβερνοεπίθεση και εμπλοκή τεχνητής νοημοσύνης. Μια εσωτερική αστοχία αρκούσε για να διαταραχθούν επικοινωνίες και καθημερινές εργασίες οργανισμών που βρίσκονταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από αυτήν.
Κάπως έτσι γίνεται ορατή η αυτοκρατορία που οικοδομήθηκε μέσα στην παγκοσμιοποίηση. Η αναζήτηση χαμηλότερου κόστους, ταχύτητας και ευκολίας οδήγησε κράτη και επιχειρήσεις στους ίδιους μεγάλους παρόχους, συγκεντρώνοντας σταδιακά κρίσιμες λειτουργίες γύρω από λίγες υποδομές. Καθεμία από αυτές τις επιλογές μπορούσε να δικαιολογηθεί χωριστά. Η συνολική εξάρτηση που προέκυψε δύσκολα χωρούσε στον απολογισμό μιας επένδυσης ή στον προϋπολογισμό μιας υπηρεσίας. Την αναλαμβάναμε λίγο λίγο, μαζί με τα οφέλη.
Ο έλεγχος τέτοιων δικτύων δίνει ισχύ σε εκείνον που μπορεί να επιβλέπει τις ροές και να περιορίζει την πρόσβαση. Παράλληλα, δημιουργεί έναν κόσμο στον οποίο η αστοχία ενός παρόχου μπορεί να γίνει κοινό πρόβλημα χιλιάδων πελατών. Η κρίση της Microsoft φώτισε αυτή την πλευρά της συγκέντρωσης, όταν οργανισμοί με διαφορετικές διοικήσεις, προϋπολογισμούς και τεχνικά τμήματα βρέθηκαν να περιμένουν την ίδια ανακοίνωση αποκατάστασης.
Στην Ελλάδα, ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης δήλωσε ότι δεν υπήρξαν σοβαρά προβλήματα στη λειτουργία του Δημοσίου, αναγνωρίζοντας δυσλειτουργίες στην ηλεκτρονική αλληλογραφία υπουργείων και σε εφαρμογές της Microsoft. Για να αξιολογηθεί η ετοιμότητα, απομένει να γνωρίζουμε ποιες υπηρεσίες προστατεύθηκαν χάρη στον σχεδιασμό τους και ποιες έμειναν ανεπηρέαστες επειδή η συγκεκριμένη βλάβη δεν τις αφορούσε. Η απάντηση θα έδειχνε και πόσο βάσιμη είναι η αισιοδοξία για την επόμενη φορά.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει συνδέσει την εικόνα της με την ψηφιοποίηση και οφείλει να δεχθεί ότι η αξιολόγησή της περιλαμβάνει και όσα συμβαίνουν όταν η οθόνη παύει να εξυπηρετεί. Κάθε διαδικασία που μεταφέρεται υποχρεωτικά στο ψηφιακό περιβάλλον δημιουργεί μια πρόσθετη δέσμευση απέναντι στον πολίτη. Όταν περιορίζονται οι άλλοι τρόποι συναλλαγής, η διαθεσιμότητα της πλατφόρμας γίνεται μέρος της κρατικής ευθύνης, μαζί με την πρόβλεψη για εξυπηρέτηση και προστασία από χαμένες προθεσμίες την ημέρα της διακοπής. Ο πολίτης δεν μπορεί να αναλαμβάνει τον κίνδυνο μιας υποδομής που το κράτος επέλεξε για λογαριασμό του.
Αυτή η ευθύνη χρειάζεται να εμφανίζεται και στις συζητήσεις για τις μεγάλες επενδύσεις. Η Microsoft προωθεί περιοχή κέντρων δεδομένων στην Αττική, ένα έργο του οποίου η οικονομική αξία πρέπει να εξεταστεί μαζί με τους όρους λειτουργίας του. Η εγκατάσταση υποδομών στη χώρα αφήνει ανοιχτό το ερώτημα τι θα ελέγχει το ελληνικό κράτος και ποιες εξαρτήσεις θα παραμείνουν. Η κυβέρνηση θα έκανε τη συζήτηση ουσιαστικότερη αν παρουσίαζε αυτές τις εγγυήσεις με την ίδια προθυμία που παρουσιάζει τα επενδυτικά οφέλη.
Με την τεχνητή νοημοσύνη, οι σημερινές επιλογές μπορούν να αποκτήσουν διάρκεια που ξεπερνά μια κυβερνητική θητεία. Καθώς μια υπηρεσία ενσωματώνει εργαλεία επεξεργασίας πληροφοριών και υποστήριξης αποφάσεων, προσαρμόζει γύρω τους τα δεδομένα, το προσωπικό και τις διαδικασίες της. Οι επόμενες εφαρμογές επιλέγονται με βάση τις προηγούμενες, ώσπου η αλλαγή προμηθευτή να απαιτεί τόσο χρόνο και χρήμα, ώστε η ανανέωση της συνεργασίας να εμφανίζεται σχεδόν υποχρεωτική. Η κυβέρνηση που υπογράφει σήμερα μπορεί έτσι να περιορίζει τις επιλογές εκείνων που θα παραλάβουν αύριο.
Γι’ αυτό η επένδυση χρειάζεται να περιλαμβάνει και ανθρώπους μέσα στη διοίκηση που καταλαβαίνουν τα συστήματα, ελέγχουν όσα αγοράζονται και μπορούν να οργανώσουν μια αλλαγή πορείας. Αν αυτή η γνώση παραμένει αποκλειστικά στον προμηθευτή, το κράτος θα χρειάζεται τη βοήθειά του ακόμη και για να υπολογίσει πόσο εξαρτάται από εκείνον. Η ευκολία της ανάθεσης μπορεί να αποδειχθεί ακριβή όταν φτάσει η ώρα της διαπραγμάτευσης.
Η δυνατότητα αποδέσμευσης πρέπει, επομένως, να εξασφαλίζεται όσο υπάρχει ακόμη επιλογή. Μαζί με την υπηρεσία, το Δημόσιο οφείλει να αγοράζει και εφαρμόσιμους όρους εξόδου, ώστε η μεταφορά δεδομένων και λειτουργιών να έχει γνωστό κόστος, χρονοδιάγραμμα και ελεγμένη διαδικασία. Ένας τέτοιος όρος αποκτά αξία όταν δοκιμάζεται πριν από την κρίση. Διαφορετικά, η επόμενη κυβέρνηση θα ανακαλύπτει ότι το δικαίωμα αλλαγής υπάρχει στη σύμβαση, ενώ στην πράξη κάθε δρόμος επιστρέφει στον ίδιο ανάδοχο.
Για όσες λειτουργίες δεν επιτρέπεται να διακόπτονται, αυτή η πρόβλεψη χρειάζεται να συνοδεύεται από πραγματικά ανεξάρτητη εφεδρεία. Η διατήρηση δύο συστημάτων προσφέρει μικρή ασφάλεια αν η ίδια βλάβη μπορεί να τα παρασύρει μαζί. Το κράτος πρέπει να γνωρίζει ποιες υπηρεσίες μπορούν να συνεχιστούν χωρίς τον βασικό πάροχο, για πόσο και με ποιο προσωπικό. Αυτό είναι ένα μετρήσιμο αποτέλεσμα που αξίζει να ζητείται από μια ψηφιακή επένδυση.
Μετά από τόση προετοιμασία και τόσες ασκήσεις, θα είχε ενδιαφέρον να ανοίξουν και οι φάκελοι με όσα έμειναν στη μέση. Μια εισήγηση που κρίθηκε ακριβή, μια εφεδρεία που πήρε αναβολή, ένας κίνδυνος που θεωρήθηκε ανεκτός. Αν υπάρχουν τέτοιες εκκρεμότητες, έχουν και ημερομηνίες και υπογραφές. Εκεί θα φανεί τι γνώριζε η διοίκηση και τι επέλεξε να αφήσει για αργότερα, όταν ακόμη υπήρχε χρόνος να κάνει κάτι περισσότερο από το να περιμένει την ανακοίνωση του παρόχου.
Βέβαια, η πρόβλεψη για μια δύσκολη μέρα επιβαρύνει τον σημερινό προϋπολογισμό, ενώ η παράλειψή της μπορεί να επιβαρύνει τον επόμενο υπουργό. Κάπως έτσι η αναβολή γίνεται βολική, η συνεργασία ανανεώνεται και η διοίκηση δένεται λίγο περισσότερο με τον ίδιο προμηθευτή. Ώσπου κάποιος να επιχειρήσει να φύγει και να διαπιστώσει ότι το κόστος, ο χρόνος και η αναστάτωση που απαιτούνται κάνουν την παραμονή σχεδόν υποχρεωτική. Το αιχμάλωτο κράτος έχει τότε μπροστά του συμβάσεις που υπογράφηκαν κανονικά και επιλογές που λιγόστεψαν χωρίς να συζητηθούν ποτέ σοβαρά.
Όταν επανέλθουν οι υπηρεσίες, θα επιστρέψουμε όλοι στις δουλειές μας και η κυβέρνηση στις εξαγγελίες της. Θα άξιζε, πριν υπογραφεί η επόμενη συμφωνία, να μάθουμε τι έχει εξασφαλίσει η χώρα για την ημέρα που θα χρειαστεί να λειτουργήσει χωρίς τον συγκεκριμένο πάροχο. Η απάντηση θα έχει μεγαλύτερη διάρκεια από τη θητεία εκείνου που θα τη δώσει, όπως και η υπογραφή του. Γιατί κάποτε το «τώρα πια δεν γίνεται αλλιώς» είναι ο τρόπος με τον οποίο ένας υπουργός εξηγεί τι παρέλαβε από τον προηγούμενο.
Γεώργιος Νικολάκος
Τομεαρχης Επικοινωνίας
Μέλος Βουλευτηρίου της ΝΙΚΗΣ