Στην εποχή μας, η τεχνολογική πρόοδος παρουσιάζεται σαν μια κατάσταση που οδηγεί σε περισσότερη ελευθερία και ευημερία για όλους. Αν εμβαθύνουμε, όμως, για παράδειγμα στην κβαντική υπολογιστική, καταλαβαίνουμε ότι υπάρχουν σημαντικά ζητήματα. Μιλάμε ξεκάθαρα για μια επιστήμη που επηρεάζει την ισχύ και την εθνική μας κυριαρχία.
Θα επιχειρήσουμε να το εξηγήσουμε με απλά λόγια. Ο συμβατικός υπολογιστής σκέφτεται με όρους μηδέν και ένα. Κάθε bit είναι είτε το ένα είτε το άλλο, ποτέ και τα δύο. Στην κβαντική υπολογιστική, το qubit μπορεί να βρίσκεται σε κατάσταση υπέρθεσης, να είναι δηλαδή ταυτόχρονα 0 και 1, κι αυτό από μόνο του πολλαπλασιάζει τον αριθμό των καταστάσεων που μπορεί να επεξεργαστεί ένα σύστημα. Δύο qubits μπορούν επίσης να συνδεθούν έτσι ώστε η κατάσταση του ενός να καθορίζει ακαριαία την κατάσταση του άλλου, όσο μακριά κι αν βρίσκονται. Όταν έρχεται, λοιπόν, η ώρα του υπολογισμού, η κβαντική παρεμβολή ενισχύει τις σωστές απαντήσεις και σβήνει τις λανθασμένες, ώστε στο τέλος να μείνει το ζητούμενο αποτέλεσμα.
Η πιο άμεση συνέπεια όλων αυτών είναι ότι ο αλγόριθμος του Shor, σε έναν αρκετά ισχυρό κβαντικό υπολογιστή, μπορεί να σπάσει τα κρυπτογραφικά πρωτόκολλα που σήμερα προστατεύουν τραπεζικά συστήματα, κρατικά μυστικά και στρατιωτικές επικοινωνίες! Δεδομένα που υποκλέπτονται τώρα κρυπτογραφημένα μπορούν να αποθηκευτούν και να αποκρυπτογραφηθούν αργότερα, όταν η τεχνολογία θα έχει προχωρήσει σε επόμενα στάδια. Γι’ αυτόν τον λόγο, το NIST των ΗΠΑ δημοσίευσε τον Αύγουστο του 2024 τα πρώτα οριστικά μετα-κβαντικά πρότυπα (FIPS 203, 204 και 205) και τον Μάρτιο του 2025 πρόσθεσε το HQC ως πέμπτο αλγόριθμο. Εμείς, δυστυχώς, δεν διαθέτουμε χρονοδιάγραμμα μετάβασης.
Υπάρχει, όμως, κι ένας δεύτερος κίνδυνος, που δεν πηγάζει από την κβαντική υπολογιστική καθαυτή, αλλά από το γεγονός ότι θα ενισχύσει μια τάση που ήδη τρέχει η τεχνητή νοημοσύνη. Αναφερόμαστε στην ολοένα μεγαλύτερη μεταφορά αποφάσεων σε αδιαφανή συστήματα βελτιστοποίησης. Η κβαντική ισχύς, συνδυασμένη με την τεχνητή νοημοσύνη, θα κάνει αυτά τα συστήματα ταχύτερα, φθηνότερα και πιο δύσκολο να ελεγχθούν δημοκρατικά. Είναι πρόβλημα που θα το συναντήσουμε στην επόμενη δεκαετία. Η ΝΙΚΗ, ως κίνημα που βάζει την εθνική κυριαρχία και το ανθρώπινο πρόσωπο πάνω από κάθε νεοφιλελεύθερο τεχνοκρατισμό, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου από τώρα.
Πιο αναλυτικά, ζητάμε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα μετάβασης σε μετα-κβαντικά πρότυπα κρυπτογράφησης για το ενεργειακό δίκτυο της χώρας, τον τραπεζικό τομέα και τα αμυντικά δεδομένα. Επίσης, ζητούμενο για εμάς αποτελούν οι εθνικές ερευνητικές δομές με ηθικά όρια, τα κίνητρα ώστε οι Έλληνες επιστήμονες να μη διαρρέουν στο εξωτερικό και η ενεργός συμμετοχή στα ευρωπαϊκά προγράμματα που ήδη υπάρχουν.
Το Quantum Flagship τρέχει από το 2018 με προϋπολογισμό 1.000.000.000 ευρώ. Το EuroQCI χτίζει ήδη την ευρωπαϊκή κβαντική επικοινωνιακή υποδομή. Το 2025 εγκαινιάστηκαν οι πρώτοι κβαντικοί υπολογιστές του EuroHPC στην Πολωνία και την Τσεχία. Η Ελλάδα συμμετέχει στο HellasQCI (2023-2026) και είχε ιδρύσει ήδη από το 2022, με νομοθετική διάταξη, το Ινστιτούτο Κβαντικής Υπολογιστικής στον Δημόκριτο. Σκεφτείτε, όμως, ότι απέκτησε τον πρώτο του διευθυντή μόλις τον Μάιο του 2025! Η γνωστή κρατική αδράνεια…
Σ’ αυτό το σημείο είναι χρήσιμο να θυμίσουμε, πάντως, το εξής. Τίποτα από αυτά δεν λειτουργεί χωρίς σταθερή και προσιτή ενέργεια. Τα κέντρα δεδομένων καταναλώνουν ήδη περίπου 485 τεραβατώρες παγκοσμίως (2025), δηλαδή περίπου το 1,5% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας, και η κατανάλωση προβλέπεται να διπλασιαστεί μέχρι το 2030. Στην Ιρλανδία έχουν φτάσει ήδη το ένα πέμπτο περίπου της εθνικής κατανάλωσης. Στην Ελλάδα, τα σημερινά μεγέθη είναι ακόμα μικρά, αλλά τα ήδη κατατεθειμένα αιτήματα σύνδεσης στο δίκτυο του ΑΔΜΗΕ φτάνουν τα 2,2 GW, με τον ΔΕΔΔΗΕ να προβλέπει ότι μόνο αυτά τα νέα μεγάλα φορτία θα προσθέσουν περίπου 8,5 TWh ετήσιας κατανάλωσης έως το 2030, κάτι παραπάνω δηλαδή από το 15% της σημερινής συνολικής κατανάλωσης της χώρας.
Οι κβαντικές υποδομές προσθέτουν ένα ακόμα πρόβλημα. Ένα τυπικό σύστημα ψύξης με dilution refrigerator (το οποίο κατεβάζει τη θερμοκρασία στους 10-20 χιλιοστά του βαθμού πάνω από το απόλυτο μηδέν) καταναλώνει μόνο του 5 έως 20 κιλοβάτ ηλεκτρικής ισχύος. Ένα ολοκληρωμένο σύστημα σχεδιασμένο για μερικές χιλιάδες qubits (όπως ο στόχος της αρχιτεκτονικής IBM Quantum System Two) υπολογίζεται να φτάνει τα 25-30 κιλοβάτ, με τη συντριπτική πλειονότητα της ενέργειας να καταλήγει στην ψύξη. Σε κλίμακα data center, το κόστος ενέργειας γίνεται καθοριστικό.
Η ίδια η ενεργειακή αστάθεια που ταλανίζει σήμερα την Ευρώπη είναι το πρώτο εμπόδιο σε κάθε φιλοδοξία τεχνολογικής αυτονομίας. Το μόνο σίγουρο, πάντως, είναι ότι μια χώρα που δεν έχει λύσει το δικό της ενεργειακό πρόβλημα δεν μπορεί σοβαρά να μιλάει για ψηφιακή κυριαρχία.
Χριστόδουλος Μολύβας
Υπεύθυνος Τομέα Ευρωπαϊκών Οδηγιών
και Εθνικής Νομοθεσίας της ΝΙΚΗΣ