Το τουρκολιβυκό μνημόνιο επανέρχεται στο προσκήνιο και η κυβέρνηση καταφεύγει στις γνωστές διαβεβαιώσεις περί παρανομίας και ανυπαρξίας εννόμων αποτελεσμάτων. Στο μεταξύ, η Τουρκία συνεχίζει τη δουλειά της. Καλλιεργεί σχέσεις, δημιουργεί ερείσματα και μετατρέπει τις διεκδικήσεις της σε μόνιμο αντικείμενο της διεθνούς διπλωματίας.
Η πρόσφατη μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης υπέρ του μνημονίου δημιουργεί νέα δεδομένα. Η Βουλή των Αντιπροσώπων, με έδρα την ανατολική Λιβύη, ενέκρινε στις 20 Οκτωβρίου 2026 το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, ανατρέποντας την προηγούμενη στάση της. Η Αθήνα είχε επενδύσει πολιτικά στις αντιθέσεις μεταξύ Τρίπολης και Βεγγάζης. Τώρα βλέπει το περιθώριο αυτό να περιορίζεται. Η διπλωματία, άλλωστε, έχει ένα ενοχλητικό χαρακτηριστικό. Οι λογαριασμοί της έρχονται συνήθως όταν έχει περάσει ο ενθουσιασμός των κυβερνητικών ανακοινώσεων.
Υπάρχει, ωστόσο, μια εξέλιξη που αξίζει να εξετάσουμε προτού βρεθούμε μπροστά της. Η Λιβύη διαθέτει μακρά εμπειρία δικαστικών διεκδικήσεων για θαλάσσιες ζώνες και γνωρίζει καλά τον δρόμο της Χάγης.
Το 1982 εκδόθηκε η απόφαση Λιβύης–Τυνησίας για την υφαλοκρηπίδα. Το 1985 ακολούθησε η υπόθεση Λιβύης–Μάλτας. Στη δεύτερη περίπτωση, το Διεθνές Δικαστήριο αναγνώρισε τα δικαιώματα της νησιωτικής Μάλτας, μετακίνησε όμως τη μέση γραμμή προς όφελος της Λιβύης, συνεκτιμώντας, μεταξύ άλλων, τη διαφορά μήκους των ακτογραμμών.
Η Κρήτη ασφαλώς έχει διαφορετική γεωγραφία από τη Μάλτα. Η απόφαση, πάντως, προσφέρει στη λιβυκή πλευρά ένα ιστορικό προηγούμενο για να υποστηρίξει ότι η αναγνώριση θαλάσσιων δικαιωμάτων ενός νησιού δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά πλήρη επήρεια στην οριοθέτηση.
Και εδώ συναντούμε μια ελληνική επιλογή που ενδέχεται να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.
Το 2020 η κυβέρνηση Μητσοτάκη υπέγραψε τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ με την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς την ως απάντηση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η συμφωνία υπογράφηκε στις 6 Αυγούστου 2020 και τέθηκε σε ισχύ στις 2 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους. Η συμφωνία αναγνώρισε θαλάσσια δικαιώματα ελληνικών νησιών, άφησε όμως εκτός οριοθέτησης τις περιοχές δυτικά του 26ου και ανατολικά του 28ου μεσημβρινού. Επιπλέον, η συμφωνηθείσα γραμμή απέκλινε από την αυστηρή μέση απόσταση.
Η κάθε οριοθέτηση έχει τις δικές της γεωγραφικές και νομικές ιδιαιτερότητες. Εντούτοις, η Λιβύη μπορεί να επικαλεστεί τη συμφωνία ως πολιτικό επιχείρημα υπέρ μιας ανάλογης συμβιβαστικής προσέγγισης. Η κυβέρνηση οφείλει να έχει έτοιμη την απάντησή της.
Διότι στη διπλωματία ακόμη και οι επιτυχίες χρειάζονται προσεκτική ανάγνωση των υποσημειώσεων.
Ας προσθέσουμε τώρα τον ευρωπαϊκό παράγοντα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καταδικάζει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, διατηρεί όμως παράλληλα σημαντικά συμφέροντα στη Μεσόγειο. Η ενέργεια, το μεταναστευτικό και οι σχέσεις με την Τουρκία και τη Λιβύη επηρεάζουν τις προτεραιότητές της. Η θέση ότι το μνημόνιο δεν συμμορφώνεται με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη έχει διατυπωθεί επισήμως και σε κοινές ευρωπαϊκές διπλωματικές τοποθετήσεις.
Εάν αύριο προταθεί μια δικαστική διευθέτηση ως διέξοδος από το αδιέξοδο, η Ελλάδα θα κληθεί να σταθμίσει τις συνέπειες. Η προσφυγή στη Χάγη προϋποθέτει κατάλληλη βάση δικαιοδοσίας και δεν επιβάλλεται με απόφαση των Βρυξελλών. Η πολιτική πίεση, ωστόσο, μπορεί να καταστήσει μια τέτοια επιλογή ιδιαίτερα δύσκολη στην απόρριψή της.
Και εδώ βρίσκεται το ζήτημα που απαιτεί προσοχή.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να διατηρεί τα χωρικά ύδατα της Κρήτης στα 6 ναυτικά μίλια, μολονότι διαθέτει δικαίωμα επέκτασης έως τα 12. Συγχρόνως, παραμένει ανοικτή η οριοθέτηση της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας με τη Λιβύη.
Οι δύο υποθέσεις είναι νομικά διακριτές. Μια δικαστική οριοθέτηση δεν θα καταργούσε αυτομάτως το δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης. Θα μπορούσε, όμως, να διαμορφώσει νέους πολιτικούς και διαπραγματευτικούς συσχετισμούς, ιδίως εάν το αποτέλεσμα απέδιδε στην Κρήτη μικρότερη επήρεια από εκείνη που διεκδικεί η Αθήνα.
Έτσι, η Ελλάδα ενδέχεται να βρεθεί με τα χωρικά ύδατα ακόμη στα 6 μίλια και με μια οριοθέτηση νοτιότερα που θα έχει ήδη περιορίσει τις ελληνικές αξιώσεις.
Το προσωρινό, όταν παρατείνεται επί δεκαετίες, αποκτά την κακή συνήθεια να παριστάνει το οριστικό.
Η κυβέρνηση γνωρίζει το ιστορικό των λιβυκών προσφυγών. Γνωρίζει επίσης τους όρους της συμφωνίας που υπέγραψε με την Αίγυπτο και τις εκκρεμότητες που διατηρεί νοτίως της Κρήτης. Οφείλει, συνεπώς, να εξηγήσει πώς αντιμετωπίζει τον συνδυασμό αυτών των δεδομένων και ποια στρατηγική έχει προετοιμάσει για μια πιθανή δικαστική διευθέτηση.
Οι επαναλαμβανόμενες καταδίκες του τουρκολιβυκού μνημονίου έχουν πλέον εξαντλήσει τη χρησιμότητά τους ως δημόσια απάντηση. Χρειάζονται συγκεκριμένες αποφάσεις, προετοιμασία και σαφείς διαπραγματευτικές γραμμές.
Η παγίδα μπορεί τελικά να βρίσκεται στη διεθνή διευθέτηση που θα μας προταθεί για να απαλλαγούμε από το παράνομο μνημόνιο. Και τότε η κυβέρνηση θα χρειαστεί πολύ περισσότερα από τις γνωστές δηλώσεις περί κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Έχουν αντιληφθεί στην κυβέρνηση τι μπορεί να μας περιμένει ή θα ανακαλύψουν την παγίδα όταν θα έχει φτάσει η ώρα να αποφασίσουν;
Γεώργιος Νικολάκος
Αντγος (ΠΒ) ε.α.