Τις τελευταίες ημέρες έχει ανοίξει μεγάλη συζήτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γύρω από την πολυαναμενόμενη «Οδύσσεια» του Christopher Nolan, καθώς φημολογείται ότι η νέα κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους κινείται σε κατεύθυνση ιδεολογικής επανεγγραφής της κλασικής αρχαιότητας.
Σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες διαρροές, τον Αχιλλέα ενδέχεται να υποδυθεί ο Elliot Page, ενώ για την Ωραία Ελένη ακούγεται το όνομα της Lupita Nyong’o. Εφόσον οι πληροφορίες αυτές επιβεβαιωθούν, η συζήτηση δεν θα αφορά απλώς μια επιλογή καστ, αλλά ένα βαθύτερο πολιτισμικό ζήτημα.
Οι επιλογές αυτές, εάν ισχύουν, εντάσσονται σε μια ευρύτερη τάση που αντιμετωπίζει την παράδοση, την ιστορική μνήμη και τα ανθρωπολογικά πρότυπα του ελληνικού και δυτικού πολιτισμού ως υλικό προς ιδεολογική ανακατασκευή.
Η Δύση μοιάζει να επαναδιαπραγματεύεται τη σχέση της με το παρελθόν της, όχι μέσα από σεβασμό προς τις πηγές, αλλά μέσα από την ανάγκη να τις προσαρμόσει στις απαιτήσεις του παρόντος.
Ο σάλος που είχε προκαλέσει η σειρά του BBC για την Τροία, με τον David Gyasi στον ρόλο του Αχιλλέα, δείχνει ότι η συζήτηση αυτή δεν ξεκινά σήμερα. Η αρχαιότητα έχει ήδη μετατραπεί σε πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης, με τον Όμηρο να βρίσκεται στο επίκεντρο.
Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η μετάφραση της Emily Wilson, στην οποία φέρεται να βασίστηκε ο Nolan. Μια μετάφραση που παρουσιάστηκε από πολλούς ως σύγχρονη ανάγνωση του Ομήρου, με εμφανή διάθεση απομάκρυνσης από λέξεις, νοήματα και ερμηνείες που θεωρήθηκαν συνδεδεμένες με πατριαρχικές και ανδροκεντρικές προσεγγίσεις.
Η ειρωνεία είναι προφανής. Ένα έργο που άντεξε 2.700 χρόνια, που διαμόρφωσε συνειδήσεις, γαλούχησε γενιές και συνόδευσε ακόμη και μορφές όπως ο Μέγας Αλέξανδρος, αντιμετωπίζεται σήμερα σαν κείμενο που χρειάζεται ηθική διόρθωση.
Η φρενίτιδα του δικαιωματισμού έχει εισβάλει στον δημόσιο λόγο, στην τέχνη, στα πανεπιστήμια και στους πολιτιστικούς οργανισμούς, με τάσεις συνεχούς επέκτασης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί επιμένει να πατά πάνω στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό;
Γιατί χρειάζεται ένας Αχιλλέας αποκομμένος από τον επικό του ηρωισμό, από τη μορφή που προκαλούσε δέος στους Τρώες, από την ανδρεία, την τιμή, τη δόξα και την τραγικότητα που κουβαλά ο ομηρικός κόσμος;
Η απάντηση βρίσκεται στη θέση του Ομήρου μέσα στον δυτικό πολιτισμό. Ο Όμηρος δεν είναι απλώς ένας ποιητής. Είναι ένας από τους ιδρυτικούς πυλώνες της Δύσης. Μέσα από τα έπη του, ο δυτικός άνθρωπος αναστοχάστηκε πάνω στον ηρωισμό, τη μοίρα, τον θάνατο, την αρετή, την ύβρη, την τιμή και το βάρος της ανθρώπινης ύπαρξης.
Όταν το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από αυτά τα μεγάλα υπαρξιακά και πολιτισμικά ζητήματα στη σεξουαλικότητα ή στην ταυτοτική ανάγνωση, τότε ο ιδρυτικός μύθος αποδομείται. Η τέχνη παύει να συνομιλεί με τον κόσμο που γέννησε το έργο και αρχίζει να το χρησιμοποιεί ως καθρέφτη του παρόντος.
Το επιχείρημα που προβάλλεται υπέρ αυτών των παρεμβάσεων είναι η «ελευθερία της τέχνης». Το ερώτημα παραμένει: πόσο ελεύθερη είναι μια τέχνη όταν κινείται σχεδόν πάντα προς την ίδια ιδεολογική κατεύθυνση;
Όταν Hollywood, πανεπιστήμια, πλατφόρμες, πολιτιστικοί οργανισμοί και μηχανισμοί χρηματοδότησης συγκλίνουν στο ίδιο μοτίβο, η υποτιθέμενη αντισυμβατικότητα μετατρέπεται σε νέο πολιτισμικό κανόνα.
Έτσι, κάθε παραδοσιακό στοιχείο παρουσιάζεται ως ξεπερασμένο, ηθικά ύποπτο ή άξιο απονομιμοποίησης. Η ελευθερία της τέχνης καταλήγει να ισχύει μόνο για όσους αναλαμβάνουν να «ηθικοποιήσουν» την παράδοση, ανασκευάζοντάς την σύμφωνα με τις δικές τους ιδεολογικές εμμονές.
Με αυτόν τον τρόπο λογοκρίνονται κείμενα, ξαναγράφονται κλασικά έργα, απονευρώνονται ήρωες, φιμώνονται αντιδράσεις και κατασκευάζεται ένα νέο παρελθόν χωρίς τη συγκατάθεση των κοινωνιών που το κληρονόμησαν.
Στο ερώτημα που θέτει το βιβλίο «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;», η απάντηση μοιάζει απλή: όσοι επιμένουν να μη διαβάζουν τον Όμηρο, αλλά τον εαυτό τους μέσα σε εκείνον. Όσοι δεν συνομιλούν μέσω της τέχνης με άλλους κόσμους, άλλες εποχές και άλλες ανθρωπολογίες, αλλά μετατρέπουν την τέχνη σε εργαλείο διαρκούς αυτοεπιβεβαίωσης.
Και κάπως έτσι, ο Όμηρος γίνεται ένα ακόμη θύμα της εποχής. Το μεγαλύτερο θύμα, όμως, είναι η νέα γενιά, στη συνείδηση της οποίας κινδυνεύει να εγγραφεί ένας άφυλος, απονευρωμένος Αχιλλέας, αποκομμένος από το ηρωικό ιδεώδες, από την εποχή που τον γέννησε και από την ανθρωπολογία που κουβαλά.
Ένας ακόμη ήρωας προστίθεται στη μακρά σειρά μορφών που ξαναπλάθονται πάνω στα αριστουργήματα της ανθρωπότητας, με σκοπό να φυσικοποιηθεί ο νέος άνθρωπος που κάποιοι θέλουν να επιβάλουν ως μονόδρομο.
Θ.Ο. Πολιτισμού και Αθλητισμού της ΝΙΚΗΣ