Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο που προκύπτει από τη νέα αμερικανική στρατηγική δεν είναι η διαπίστωση ότι η Ευρώπη αποδυναμώνεται. Αυτό το ξέρουμε. Είναι ότι οι ΗΠΑ παύουν πλέον να θεωρούν την ευρωπαϊκή συνοχή δεδομένη.
Αντί για πατερναλισμό, για πρώτη φορά μιλάμε για έναν ψυχρό πραγματισμό. Βλέπουμε ότι η Αμερική θα στραφεί πρωτίστως στην εσωτερική της ασφάλεια, στην επιβίωση της ίδιας της κοινωνικής της συνοχής, στη διαχείριση των μεταναστευτικών εισροών και στη διασφάλιση του δυτικού ημισφαιρίου.
Αυτό, σε μία πρώτη ανάγνωση, αφορά τις Βρυξέλλες. Σε δεύτερη, αφορά εμάς. Διότι όταν η υπερδύναμη εστιάζει στον εαυτό της, η περιφέρεια αναγκάζεται να σταθεί μόνη της.
Η θεωρητική διάσταση
Η αμερικανική προσέγγιση μοιάζει σχεδόν εργαστηριακό παράδειγμα της λογικής του Jervis καθηγητή Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Columbia, ο οποίος επισημαίνει ότι, όταν ο ηγεμόνας θεωρεί ότι η ασφάλειά του απειλείται στο εσωτερικό, τότε το επίπεδο περιφερειακής προσοχής μειώνεται και οι μικρότεροι δρώντες καλούνται να αναλάβουν βάρη που παλαιότερα δεν χρειαζόταν να σηκώσουν.
Για την Ελλάδα αυτό δεν είναι θεωρητικό. Σημαίνει ότι κανείς δεν θα μας «εγγυηθεί» την αποτροπή απέναντι στην Τουρκία. Σημαίνει ότι η χώρα πρέπει να αποφασίσει ποιες γραμμές υπερασπίζεται και με ποια επάρκεια. Το ΝΑΤΟ πλέον δεν είναι αυτό που κατοχυρώνει την ηρεμία του Αιγαίου. Είναι ένας θεσμός που απαιτεί συμβολή σε δύναμη, ικανότητα και συνοχή.
Η Τουρκία ως παραγωγός ισχύος
Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, η Τουρκία σε αυτό το περιβάλλον παρουσιάζει ένα χαρακτηριστικό που η Ελλάδα δεν έχει εκμεταλλευθεί ποτέ. Παράγει ισχύ και εξάγει ένταση. Δεν φοβάται το κόστος, αντιθέτως το διορθώνει μέσω στρατηγικής πίεσης.
Η Άγκυρα εργαλειοποιεί τις ροές, δεν αντιμετωπίζει τη δημογραφική πίεση ως απειλή, αλλά ως στρατηγικό βάθος. Και δεν περιμένει την έγκριση τρίτων για να δημιουργήσει τετελεσμένα. Ούτε χρειάζεται να πείσει, εάν δεν αναγνωρίσεις αυτό που θεωρεί δικό της, φροντίζει να στο επιβάλει.
Η κατασκευασμένη ταυτότητα διεθνών δρώντων κατά Wendt
Αν το δούμε από τη σκοπιά του Alexander Wendt Αμερικανού πολιτικού επιστήμονα και διακεκριμένου θεωρητικού των διεθνών σχέσεων, τα κράτη δεν δρουν βάσει αντικειμενικών πραγματικοτήτων αλλά βάσει νοημάτων που κατασκευάζουν.
Η Τουρκία έχει οικοδομήσει μία εδραιωμένη αυτοεικόνα περιφερειακής ισχύος που της επιτρέπει να δρα ως τέτοια. Η Ελλάδα, αντίθετα, έχει υιοθετήσει την ταυτότητα του “υπευθύνου συμμάχου”. Εξαιρετικό ως θεσμικό προφίλ, ασθενές ως στρατηγική ισχύος. Το ερώτημα είναι: ποια ταυτότητα υπηρετεί την ασφάλεια της χώρας σήμερα;
Η διάσταση της ήπιας ισχύος (soft power) κατά Nye
Εδώ επανέρχεται ο Joseph S. Nye Jr. ο οποίος ήταν ένας εξέχων Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας, διπλωμάτης και πανεπιστημιακός, γνωστός παγκοσμίως για την πρωτοποριακή του έρευνα στις διεθνείς σχέσεις και, ειδικότερα, για την ανάπτυξη της έννοιας της ήπιας ισχύος. (soft power).
Η Ελλάδα συνηθίζει να επενδύει στη soft power. Στην προβολή σταθερότητας, στο θεσμικό κύρος, στον ρόλο του αξιόπιστου συνομιλητή. Πολύ σωστά. Αλλά χωρίς σκληρή ισχύ, το soft power λειτουργεί μόνο ως αισθητικό περιτύλιγμα. Η Τουρκία διαθέτει hard power και το ενισχύει με δομημένη αφήγηση. Εμείς διαθέτουμε αφήγημα, αλλά συχνά χωρίς την ανάλογη στρατηγική εξισορρόπηση. Και αυτό είναι επικίνδυνο.
Το γεωπολιτικό κενό που αφήνει η αμερικανική στρατηγική
Η αμερικανική στρατηγική αφήνει ένα κενό. Δεν υπόσχεται την ασφάλεια της Ευρώπης, απλώς καταγράφει την αποδυνάμωσή της. Δεν δεσμεύεται για την ανάσχεση της Τουρκίας, καταγράφει όμως ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να λειτουργήσει ως συνεκτικός πυλώνας.
Για την Ελλάδα, αυτή είναι η στιγμή όπου πρέπει να αποφασίσουμε. Eίμαστε παθητικός αποδέκτης εξελίξεων ή παράγουμε στρατηγική πυκνότητα; Μπορούμε να είμαστε κρίσιμος κόμβος ενέργειας, ασφάλειας, τεχνολογίας και logistics, ή συρρικνώνουμε την παρουσία μας στη λογική μιας διαρκούς «συμμόρφωσης καλής συμπεριφοράς»;
Η επόμενη δεκαετία
Η Τουρκία παρακολουθεί. Διαβάζοντας σωστά τις αμερικανικές προτεραιότητες, καταλαβαίνει ότι η επόμενη δεκαετία είναι παράθυρο ευκαιρίας. Η Ελλάδα οφείλει να της αφαιρέσει το παραπάνω. Όχι με ρητορεία αλλά με ισχύ. Με πρωτοβουλία. Με αυτοπεποίθηση. Όχι με αίσθηση φόβου, αλλά με συνείδηση ευθύνης.
Τα κράτη δεν επιβιώνουν επειδή «ανήκουν κάπου». Υπάρχουν επειδή παράγουν λόγο ύπαρξης. Και η Ελλάδα πρέπει ξανά να τον παράγει η ίδια. Όχι να περιμένει να της τον πιστοποιήσουν οι άλλοι.
Γεώργιος Νικολάκος, τομεάρχης Αποδήμου Ελληνισμού της ΝΙΚΗΣ
Επικεφαλής της Θεματικής Ομάδας Ψηφιακής Διακυβέρνησης