Η επικείμενη συνάντηση Ελλάδας και Τουρκίας τον Φεβρουάριο δεν μπορεί να ιδωθεί ως ουδέτερη διπλωματική διαδικασία ούτε ως απλό βήμα εξομάλυνσης, καθώς εντάσσεται σε ένα περιβάλλον διαρκούς ανταγωνισμού που δεν αίρεται με δηλώσεις καλής θέλησης, αλλά πειθαρχείται μόνο από την ισχύ και τα σαφή όρια. Υπό αυτό το φως, η σκέψη του Θουκυδίδη παραμένει επίκαιρη, καθώς υπενθυμίζει ότι οι σχέσεις μεταξύ κρατών καθορίζονται από τον φόβο, την τιμή και το συμφέρον και όχι από τις προθέσεις.
Στα ελληνοτουρκικά, ο φόβος εκφράζεται ως μόνιμη απειλή χρήσης βίας, η τιμή ως ζήτημα κυριαρχίας και ιστορικής συνέχειας και το συμφέρον ως έλεγχος κρίσιμων ροών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Υπό αυτές τις συνθήκες, ο διάλογος δεν αποτελεί από μόνος του αρετή. Όταν διεξάγεται υπό καθεστώς απειλής, υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπεί σε μηχανισμό εξοικείωσης με την πίεση αντί να λειτουργήσει ως εργαλείο σταθερότητας.
Η Τουρκία διατηρεί σε ισχύ την απειλή πολέμου, το γνωστό casus belli, αμφισβητεί εμπράκτως την ελληνική κυριαρχία σε νησιά του Αιγαίου και επιδιώκει τη σταδιακή δημιουργία τετελεσμένων μέσω γκριζαρίσματος και ελεγχόμενης έντασης. Κεντρικό εργαλείο αυτής της στρατηγικής αποτελεί το αφήγημα της λεγόμενης «Γαλάζιας Πατρίδας», το οποίο δεν περιορίζεται σε εσωτερική ρητορική, αλλά συνιστά αναθεωρητική γεωπολιτική κατασκευή που επιχειρεί να ακυρώσει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και να νομιμοποιήσει μονομερείς διεκδικήσεις.
Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, η άποψη ότι μπορεί να υπάρξει ουσιαστικός πολιτικός διάλογος χωρίς προηγούμενη και ρητή καταγγελία αυτού του αφηγήματος είναι προβληματική. Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης, αλλά ιδεολογικό όχημα επιθετικότητας, το οποίο η Ελλάδα οφείλει να αποδομεί συστηματικά σε όλα τα διεθνή fora. Για τη ΝΙΚΗ, καμία ουσιαστική συζήτηση δεν μπορεί να διεξαχθεί όσο υφίσταται η απειλή πολέμου και όσο προβάλλεται δόγμα που αμφισβητεί ευθέως την ελληνική κυριαρχία.
Το διεθνές περιβάλλον στο οποίο πραγματοποιείται η συνάντηση επιβαρύνεται επιπλέον από την αβεβαιότητα που προκαλεί ο εκλογικός κύκλος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ενδεχόμενο μεταβολής της πλειοψηφίας στο Κογκρέσο μπορεί να επηρεάσει ουσιωδώς τις αποφάσεις της αμερικανικής εκτελεστικής εξουσίας, καθώς αυτό λειτουργεί συχνά ως θεσμικός περιορισμός σε συναλλακτικές προσεγγίσεις, ιδίως σε ζητήματα εξοπλισμών, κυρώσεων και διεθνούς δικαίου. Η Τουρκία αντιλαμβάνεται αυτή τη ρευστότητα και ενδέχεται να επιδιώκει τη δρομολόγηση διαδικασιών πριν μεταβληθούν οι ισορροπίες στην Ουάσιγκτον, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη μη αποδοχή τεχνητών χρονοδιαγραμμάτων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ο τρόπος με τον οποίο η τουρκική πλευρά περιγράφει δημοσίως τη συνάντηση, με αναφορές σε χωρικά ύδατα και υφαλοκρηπίδα ως εκκρεμότητες δεκαετιών που χρήζουν συνολικής διευθέτησης. Η προσέγγιση αυτή υποδηλώνει λογική πακετοποίησης ζητημάτων που η ελληνική πλευρά δεν αναγνωρίζει ως ενιαίο αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η σαφήνεια ως προς την ατζέντα και τα όρια του διαλόγου αποτελεί, συνεπώς, προϋπόθεση σοβαρότητας και όχι άρνησή του.
Στον 21ο αιώνα, η αντιπαράθεση δεν διεξάγεται μόνο με στρατιωτικά μέσα, αλλά και μέσω του ελέγχου ζωτικών σημείων, όπως η εργαλειοποίηση της μετανάστευσης, η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, οι ενεργειακές διασυνδέσεις και οι ψηφιακές υποδομές. Σε αυτό το στρατηγικό πλέγμα εντάσσεται αναπόσπαστα και η Κύπρος, η οποία αποτελεί το πιο απτό παράδειγμα των συνεπειών της απουσίας αποτροπής. Η συνεχιζόμενη κατοχή ευρωπαϊκού εδάφους, η αμφισβήτηση της κυπριακής ΑΟΖ και η παρεμπόδιση ενεργειακών σχεδιασμών στην Ανατολική Μεσόγειο καταδεικνύουν ότι το αναθεωρητικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν αφορά μόνο το Αιγαίο, αλλά συγκροτεί ενιαία στρατηγική που εκτείνεται από τη Θράκη έως την Κύπρο.
Η απάντηση της Ελλάδας δεν βρίσκεται στην κλιμάκωση, αλλά στην αποτροπή τετελεσμένων, η οποία συνιστά στρατηγική άρνησης κάθε μονομερούς μεταβολής του status quo εις βάρος των συμφερόντων της χώρας. Η αποτροπή αυτή προϋποθέτει συγκεκριμένες και αδιαπραγμάτευτες θέσεις. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχθεί συμφωνίες που υπονομεύουν το αναφαίρετο δικαίωμά της για χωρικά ύδατα έως τα δώδεκα ναυτικά μίλια ούτε προσεγγίσεις που διαχωρίζουν τεχνητά την υφαλοκρηπίδα από την ΑΟΖ. Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός που έχει υποβληθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο αναφοράς και όχι διαπραγματεύσιμη υπόθεση.
Ο Θουκυδίδης μας υπενθυμίζει ότι η ειρήνη δεν διατηρείται με ευχές, αλλά με ισορροπία ισχύος και καθαρά όρια. Η ΝΙΚΗ υποστηρίζει μια Ελλάδα που δεν φοβάται τη διεθνή νομιμότητα ούτε τον διάλογο όταν αυτός διεξάγεται επί ίσοις όροις, απορρίπτει όμως κάθε διαδικασία που μετατρέπει την απειλή σε κανονικότητα και την ασάφεια σε πολιτική. Και χωρίς την άρση του casus belli, καμία συζήτηση δεν μπορεί να υπηρετήσει ουσιαστικά τα ελληνικά συμφέροντα.
Γεώργιος Νικολάκος – Αντιστράτηγος ε.α.
Μέλος Θ.Ο. Εξωτερικής Πολιτικής της ΝΙΚΗΣ