Η απόφαση της Τουρκίας να θεσπίσει δύο θαλάσσια πάρκα στο Βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο αξίζει πολύ μεγαλύτερη προσοχή από αυτή που συνήθως δίνουμε σε μια ακόμη τουρκική πρόκληση. Γιατί αυτή τη φορά η Άγκυρα δείχνει με αρκετή σαφήνεια προς τα πού θέλει να οδηγήσει τη «Γαλάζια Πατρίδα». Από τους χάρτες και τις διακηρύξεις στην εφαρμογή.
Η ελληνική θέση είναι γνωστή και νομικά ισχυρή. Μονομερείς τουρκικές αποφάσεις δεν δημιουργούν δικαιώματα εκεί όπου αυτά δεν υπάρχουν σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Το ερώτημα όμως είναι τι συμβαίνει την επόμενη ημέρα.
Σήμερα η Τουρκία χαράσσει ένα θαλάσσιο πάρκο και δημοσιεύει έναν χάρτη. Αύριο μπορεί να καταρτίσει σχέδιο διαχείρισης. Μεθαύριο να αρχίσει περιβαλλοντική παρακολούθηση, να επιβάλει περιορισμούς στην αλιεία, να πραγματοποιήσει ελέγχους ή να εκδώσει διοικητικές πράξεις. Και κάπως έτσι, βήμα προς βήμα, επιχειρείται να δημιουργηθεί η εικόνα ότι η Τουρκία έχει λόγο, αρμοδιότητα και τελικά δικαιοδοσία στον συγκεκριμένο θαλάσσιο χώρο.
Αυτό είναι που πρέπει να μας απασχολήσει.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» αρχίζει να αποκτά διοικητικό περιεχόμενο. Η Τουρκία δοκιμάζει στην πράξη αν μπορεί να μετατρέψει μια διεκδίκηση σε καθημερινή κρατική λειτουργία και, με την πάροδο του χρόνου, σε μια κατάσταση την οποία οι υπόλοιποι θα συνηθίσουν να βλέπουν στον χάρτη.
Η Ελλάδα ασφαλώς πρέπει να συνεχίσει να απαντά νομικά και διπλωματικά. Χρειάζεται όμως και κάτι περισσότερο. Χρειάζεται παρουσία.
Και όταν μιλάμε για παρουσία στο Αιγαίο, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στις Ένοπλες Δυνάμεις. Είναι απολύτως αναγκαίες και αποτελούν τη βάση της αποτροπής. Υπάρχει όμως και μια άλλη μορφή παρουσίας, την οποία μέχρι σήμερα δεν έχουμε αξιοποιήσει όσο θα μπορούσαμε.
Η Ελλάδα μπορεί να περάσει από την επίδειξη σημαίας στην επίδειξη δικαιοδοσίας μέσω ειρηνικής χρήσης.
Έχουμε εκατοντάδες νησιά και νησίδες. Έχουμε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, Λιμενικό, Υδρογραφική Υπηρεσία. Έχουμε ένα εξαιρετικό αιολικό δυναμικό στο Αιγαίο. Έχουμε δυνατότητες στις τηλεπικοινωνίες, στα υποθαλάσσια καλώδια, στην παρακολούθηση του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Όλα αυτά όμως χρειάζεται κάποια στιγμή να πάψουν να αποτελούν διαφορετικά κεφάλαια διαφορετικών υπουργείων και να ενταχθούν σε μία ενιαία πολιτική για τη θάλασσα.
Γιατί, για παράδειγμα, να μην εξεταστεί η ενεργειακή αξιοποίηση επιλεγμένων ακατοίκητων νησίδων, όπου βέβαια το επιτρέπουν οι περιβαλλοντικές και τεχνικές συνθήκες; Ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά και συστήματα αποθήκευσης μπορούν να δημιουργήσουν ενεργειακά αυτόνομες εγκαταστάσεις σε σημεία που σήμερα παραμένουν ουσιαστικά ανενεργά.
Η εγκατάσταση μιας ανεμογεννήτριας από μόνη της δεν δημιουργεί ΑΟΖ. Αυτό πρέπει να είναι ξεκάθαρο. Μπορεί όμως να αποτελεί πραγματική οικονομική δραστηριότητα και διαρκή παρουσία σε έναν χώρο στον οποίο η Ελλάδα έχει το δικαίωμα να την αναπτύξει.
Το ίδιο μπορεί να γίνει με την επιστημονική έρευνα. Μόνιμοι μετεωρολογικοί και ωκεανογραφικοί σταθμοί σε επιλεγμένες νησίδες, πλωτοί αισθητήρες, συστήματα παρακολούθησης της θάλασσας και τακτικές ερευνητικές αποστολές μπορούν να δημιουργήσουν ένα ελληνικό επιστημονικό δίκτυο σε ολόκληρο το Αιγαίο.
Υπάρχει επίσης το περιβάλλον. Αν η Τουρκία επιλέγει τα θαλάσσια πάρκα ως εργαλείο πολιτικής, η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να αναπτύξει μια σοβαρή δική της πολιτική προστασίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Με δεδομένα, έρευνα, παρακολούθηση της βιοποικιλότητας και πραγματική διαχείριση. Η χώρα με τη μεγαλύτερη ίσως θαλάσσια γεωγραφία στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον θαλάσσιο χώρο της μόνο όταν προκύπτει κάποια ελληνοτουρκική κρίση.
Υπάρχει ακόμη η οικονομική και τεχνολογική διάσταση. Υποθαλάσσια καλώδια, τηλεπικοινωνίες, ενεργειακά δίκτυα, αλιεία και νέες τεχνολογίες μπορούν να αποτελέσουν κομμάτια της ίδιας στρατηγικής.
Και βέβαια υπάρχει το κράτος. Το Λιμενικό, η Υδρογραφική Υπηρεσία, τα ερευνητικά ιδρύματα, οι περιβαλλοντικές υπηρεσίες και τα συναρμόδια υπουργεία πρέπει να γνωρίζουν ποιος είναι ο κοινός στόχος και να υπηρετούν τον ίδιο σχεδιασμό.
Οι ακατοίκητες ελληνικές νησίδες μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια. Δεν χρειάζεται να γεμίσουν με εγκαταστάσεις. Χρειάζεται να επιλεγούν εκείνες που έχουν πραγματική αξία και στις οποίες μπορεί να υπάρξει δραστηριότητα με σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο και στο περιβάλλον.
Σε μία μπορεί να λειτουργεί ένας μετεωρολογικός σταθμός. Σε άλλη ένας σταθμός περιβαλλοντικής παρακολούθησης. Αλλού μια ενεργειακή εγκατάσταση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να συνδυαστούν περισσότερες χρήσεις.
Με τον τρόπο αυτό αρχίζει να δημιουργείται κάτι που σήμερα μας λείπει. Ένα μόνιμο ελληνικό δίκτυο παρουσίας στο Αιγαίο.
Και εδώ υπάρχει μια απλή διαφορά που συχνά παραβλέπουμε.
Ένα πολεμικό πλοίο θα φύγει κάποια στιγμή από την περιοχή. Ένας επιστημονικός σταθμός θα συνεχίσει να μετρά. Μια ανεμογεννήτρια θα συνεχίσει να παράγει. Ένας αισθητήρας θα συνεχίσει να στέλνει δεδομένα. Ένα καλώδιο θα συνεχίσει να λειτουργεί.
Η παρουσία αποκτά διάρκεια.
Αυτό ακριβώς φαίνεται να έχει καταλάβει η Τουρκία. Χαρτογραφεί, σχεδιάζει, θεσμοθετεί και προχωρά στην επόμενη κίνηση. Κάθε βήμα προετοιμάζει το επόμενο. Όταν εμφανίζεται η ελληνική αντίδραση, εκείνη έχει ήδη αρχίσει να σχεδιάζει το επόμενο στάδιο.
Εμείς συνήθως περιμένουμε να δούμε τι θα κάνει η Τουρκία.
Μετά συγκαλούμε συσκέψεις, εκδίδουμε ανακοινώσεις, εξηγούμε γιατί η τουρκική ενέργεια στερείται νομικής βάσης και περιμένουμε την επόμενη κίνηση.
Κάπως έτσι βρισκόμαστε συνεχώς να συζητούμε την τουρκική στρατηγική αντί να συζητούμε τη δική μας.
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα Εθνικό Σχέδιο Μόνιμης Θαλάσσιας Παρουσίας. Ένα σχέδιο που θα φέρει κάτω από την ίδια πολιτική ενέργεια, επιστήμη, περιβάλλον, οικονομική δραστηριότητα και κρατική παρουσία.
Έχουμε το Διεθνές Δίκαιο με το μέρος μας. Έχουμε γεωγραφία που μας προσφέρει τεράστιες δυνατότητες. Έχουμε επιστημονικό δυναμικό, τεχνολογία και μέσα. Αυτό που λείπει είναι να συνδεθούν όλα σε έναν σχεδιασμό με ορίζοντα δεκαετιών.
Η Τουρκία προσπαθεί να μετατρέψει τη «Γαλάζια Πατρίδα» σε καθημερινή πρακτική.
Η Ελλάδα πρέπει να μετατρέψει τα δικαιώματά της σε καθημερινή παρουσία. Από την επίδειξη σημαίας στην επίδειξη δικαιοδοσίας μέσω ειρηνικής χρήσης.
Γιατί αν η Άγκυρα σχεδιάζει σήμερα πώς θέλει να είναι το Αιγαίο σε είκοσι χρόνια, η Αθήνα δεν μπορεί να σχεδιάζει μόνο τι θα απαντήσει στην Άγκυρα αύριο το πρωί.