Του Δημητρίου Νατσιού*
Αύριο εορτάζουμε τη μνήμη του Αγίου Λουκά του Ευαγγελιστή, ο οποίος καταγόταν από την Αντιόχεια της Συρίας, αλλά η εθνικότητά του ήταν ελληνική. Ήταν γιατρός στο επάγγελμα, αλλά γνώριζε πολύ καλά και τη ζωγραφική τέχνη. Σε αυτόν αποδίδονται οι πρώτες εικόνες της Θεοτόκου με τον Ιησού Χριστό βρέφος στην αγκαλιά της.
Η αγιογραφία έκτοτε αποτελεί ένα ζωντανό και ουσιαστικό κομμάτι της Ορθόδοξης παράδοσης και βοηθά στην αναπαράσταση του ιερού και των γεγονότων της Αγίας Γραφής. Οι εικόνες είναι «τα βιβλία των αγράμματων», κατά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό.
Είναι γνωστό πως τα τελευταία χρόνια τα γνωστά, σκοτεινά κέντρα των Χριστομάχων, χρησιμοποιώντας το επιχείρημα του λεγόμενου ουδετερόθρησκου σχολείου, βάλθηκαν να αποκαθηλώσουν από τις σχολικές τάξεις τις εικόνες.
Στα σχολικά βιβλία Γλώσσας, οι σύγχρονοι αυτοί Εικονομάχοι σχεδόν πέτυχαν τον εξοβελισμό της ορθόδοξης αγιογραφίας.
Μετά βίας, σε όλα τα βιβλία Γλώσσας του Δημοτικού, θα συναντήσεις 5-6 εικόνες. Ακόμη και στις εορταστικές ενότητες, Χριστούγεννα και Πάσχα, παρελαύνουν οι φραγκοζωγραφιές, κάρτες, αυγά και χιονάνθρωποι, ενώ δεν θα βρεις, για παράδειγμα, εικόνα της Γέννησης του Χριστού στο κεφάλαιο για τα Χριστούγεννα της Ε΄ Δημοτικού.
Κατ’ αυτούς, το λιτό, «ανεξίκακον και αθεάτριστον» της βυζαντινής αγιογραφίας δεν συνάδει με την παιδική ηλικία.
Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα;
Χρησιμοποιώντας την εξαίρετη έκδοση της Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου Καρέας, «Τι ξέρεις εσύ για τις εικόνες», σημειώνουμε τα εξής:
Αν βάλουμε το παιδί να ζωγραφίσει, π.χ., ένα δέντρο, εκείνο θα ακολουθήσει φυσικότατα τη βυζαντινή ζωγραφική. Θα ζωγραφίσει το δέντρο με κάθε του φύλλο χωριστά, ευδιάκριτα, τον κάθε καρπό ολόκληρο, συγκεκριμένο. Διότι το παιδί έχει έμφυτη την αίσθηση της ενότητας, ενώ η δυτική τέχνη, που έχει ως κύριο χαρακτηριστικό της την αποσπασματικότητα, του δημιουργεί διλήμματα. Το παιδί, δηλαδή, δεν μπορεί να δημιουργήσει κάτι μισό, π.χ. ένα σπίτι ή ένα βουνό μισό και το άλλο μισό να χάνεται μέσα στη σκιά.
Στο παιδικό σχέδιο, όπως και στο βυζαντινό, όλα φαίνονται, όλα παρατίθενται. Όλα τα φύλλα είναι πάνω στα δέντρα, τίποτε δεν είναι πεσμένο κάτω.
Επίσης, το παιδί δεν δεσμεύεται από τους νόμους της οπτικής και της προοπτικής. Αν του πεις να ζωγραφίσει την οικογένειά του, θα ζωγραφίσει μεγαλύτερο τον πατέρα, λίγο μικρότερη τη μητέρα και τα παιδιά ακόμη μικρότερα. Θα ζωγραφίσει, δηλαδή, αξιολογικά, όπως κάνει και η βυζαντινή τέχνη.
Έχουμε δει εικόνες στις οποίες το πρόσωπο που κυριαρχεί ζωγραφίζεται μεγαλύτερο. Η Θεοτόκος στην εικόνα της Γέννησης του Χριστού, ο Παύλος και ο Πέτρος στην εικόνα της Πεντηκοστής. Ζωγραφίζονται μεγαλύτεροι αξιολογικά, σύμφωνα με την πνευματική προοπτική.
Απ’ αυτά γίνεται κατανοητό ότι στο παιδί η βυζαντινή ζωγραφική ταιριάζει περισσότερο, διότι δεν το βάζει σε διλήμματα σκιοπλαστικά, σε ανταγωνισμούς στο θέμα όλου και μέρους, στο προοπτικό βάθος, και το βοηθά να εκφράσει αυτό που έχει μέσα του.
Ένα άλλο σημείο ταύτισης του παιδικού σχεδίου με το βυζαντινό είναι η θέα των αθεάτων. Η βυζαντινή εικόνα ιστορεί όχι μόνο τα θεατά, αλλά και τα αθέατα ακόμη, πράγμα που δεν μπορεί να το κάνει η δυτική φαινομενοκρατική τέχνη.
Π.χ., στην εικόνα της ιάσεως του Παραλυτικού του Ευαγγελίου, εικονίζονται έξω από το σπίτι όσα διαδραματίζονται μέσα στο σπίτι, του οποίου οι άνθρωποι που μετέφεραν τον Παραλυτικό διέρρηξαν τη στέγη. Επειδή δεν ήταν δυνατόν να παρουσιαστούν καταλεπτώς τα γεγονότα, αν ζωγραφίζονταν μέσα στο σπίτι, και θα παρέμεναν αθέατα, η βυζαντινή τέχνη βρίσκει αυτή τη λύση: τα παρουσιάζει σαν να διαδραματίζονται έξω. Ή σαν να γίνονται διάφανοι οι τοίχοι και να αποκαλύπτονται όλα.
Το ίδιο κάνει και το παιδί στη ζωγραφική του. Η θέα των αθεάτων είναι πολύ φυσική για το παιδί, γιατί μέσα του έχει μία ολοκληρωμένη θεώρηση του κόσμου, που δεν δεσμεύεται από τους νόμους της προοπτικής. Έτσι, αν το βάλεις να ζωγραφίσει το σπίτι του, το ζωγραφίζει σαν διάφανο. Οι άνθρωποι, τα έπιπλα, τα λουλούδια είναι θεατά. Οι τοίχοι δεν εμποδίζουν τη θέα και της πιο μικρής λεπτομέρειας. Ή, αν του πεις να ζωγραφίσει τη θάλασσα, θα τη ζωγραφίσει έτσι ώστε τα ψάρια όλα να είναι ορατά, όπως το κάνει και η βυζαντινή τέχνη στην εικόνα της Βάπτισης.
Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η τέχνη αυτή είναι πολύ οικεία στο παιδί, δεν του δημιουργεί διλήμματα, δεν το κοντράρει και το ωριμάζει με τα μυστικά μηνύματα που του εμπνέει η αισθητική της: ότι, δηλαδή, όλη η κτίση είναι δώρο του Δημιουργού. Όλα είναι καμωμένα «καλά λίαν».
Όλα είναι συμφιλιωμένα μεταξύ τους, και το όλο και το επιμέρους. Η ηρεμία, η ειρήνη και η αρμονία ξεχύνονται από τη συνύπαρξή τους. Και έτσι το δοξολογικό βίωμα κτίζεται μυστικά και υπαρξιακά στην παιδική ψυχή.
Και, συνοψίζοντας, τα παιδιά αντικρίζουν τις αξίες σαρκωμένες σε πρόσωπα. Έτσι μαθαίνουν και όχι με τις αερόπλαστες ιδεολογίες και τιποτολογίες…
*Δημήτριος Νατσιός
Πρόεδρος Κοινοβουλευτικής Ομάδας ΝΙΚΗ
Βουλευτής Α΄ Θεσσαλονίκης
Δάσκαλος – Θεολόγος – Συγγραφέας