Είναι εύκολο να αποδώσουμε όλες τις αδυναμίες της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στην παγκοσμιοποίηση ή στις εξωτερικές πιέσεις. Ένα σημαντικό μέρος του προβλήματος, όμως, είναι ελληνικής κατασκευής.
Το ελληνικό κράτος έχει ένα παράδοξο χαρακτηριστικό. Είναι πολύ παρόν εκεί όπου δεν χρειάζεται και συχνά ανεπαρκές εκεί όπου είναι αναντικατάστατο.
Αν θέλουμε, λοιπόν, να μιλήσουμε σοβαρά για μια Ελλάδα περισσότερο κυρίαρχη στις αποφάσεις της, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε το ίδιο το κράτος που έχουμε.
1. Το κράτος δεν έχει πραγματική συνέχεια
Οι κυβερνήσεις αλλάζουν και μαζί τους αλλάζουν διοικήσεις, πρόσωπα, προτεραιότητες και, πολλές φορές, σχεδιασμοί που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη. Το κράτος δυσκολεύεται έτσι να αποκτήσει θεσμική μνήμη και στρατηγική διάρκεια.
Η κυβέρνηση έχει τετραετή εντολή. Η Ελλάδα, όμως, έχει ανάγκες δεκαετιών. Η άμυνα, το δημογραφικό, η παραγωγή, η ενέργεια, η παιδεία, οι υποδομές δεν μπορούν να σχεδιάζονται με τον χρόνο της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης.
2. Η κομματοκρατία εξακολουθεί να συγχέει το κράτος με την κυβέρνηση
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στον δημόσιο υπάλληλο ούτε σημαίνει ότι ολόκληρη η δημόσια διοίκηση λειτουργεί κομματικά. Είναι βαθύτερο.
Η εκάστοτε πολιτική εξουσία έχει τη δυνατότητα να αντιμετωπίζει τμήματα του κρατικού μηχανισμού ως προέκταση της κυβέρνησης. Μετακλητοί, διοικήσεις οργανισμών, επιλογές προσώπων, θέσεις ευθύνης, κατανομή πόρων. Έτσι θολώνει σταδιακά η διάκριση ανάμεσα στο κόμμα, στην κυβέρνηση και στο κράτος.
Η κυβέρνηση είναι προσωρινή. Το κράτος είναι μόνιμο.
Όσο αυτή η διάκριση δεν κατοχυρώνεται στην πράξη, η αξιοκρατία υποχωρεί, η διοικητική συνέχεια διακόπτεται και το κράτος δυσκολεύεται να υπηρετήσει έναν εθνικό σχεδιασμό που υπερβαίνει την εκάστοτε κυβέρνηση.
3. Έχουμε συγκεντρωτισμό χωρίς αντίστοιχη ικανότητα
Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα ελληνικά παράδοξα.
Πολλές αποφάσεις ανεβαίνουν στην Αθήνα, στα υπουργεία και τελικά στο κυβερνητικό κέντρο. Ένας τέτοιος συγκεντρωτισμός θα μπορούσε τουλάχιστον να δικαιολογηθεί εάν παρήγαγε εξαιρετική ταχύτητα και αποτελεσματικότητα.
Στην πράξη, όμως, συνδυάζουμε συχνά τη συγκέντρωση εξουσίας με διοικητικές καθυστερήσεις και αποδυνάμωση της περιφέρειας και της τοπικής κοινωνίας.
Παίρνουμε, δηλαδή, το μειονέκτημα του συγκεντρωτισμού χωρίς πάντοτε να παίρνουμε το πλεονέκτημά του.
4. Η γραφειοκρατία λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός αυτοπροστασίας
Το πρόβλημα της γραφειοκρατίας δεν είναι μόνο ότι ταλαιπωρεί τον πολίτη.
Πολλές διαδικασίες έχουν διαμορφωθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε κανείς μέσα στη διοίκηση να μη χρειάζεται να αναλάβει προσωπικό ρίσκο. Υπογραφές, εγκρίσεις, γνωμοδοτήσεις, παραπομπές. Η απόφαση μετακινείται από γραφείο σε γραφείο και μαζί της μετακινείται και η ευθύνη.
Στο τέλος όλοι έχουν συμμετάσχει στη διαδικασία, αλλά είναι δύσκολο να βρεθεί ποιος πραγματικά είχε την ευθύνη για το αποτέλεσμα.
Έτσι, η διαδικασία κινδυνεύει να γίνει σημαντικότερη από τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε.
5. Έχουμε πρόβλημα λογοδοσίας περισσότερο από πρόβλημα νόμων
Η συνηθισμένη ελληνική απάντηση σε μια κρατική αποτυχία είναι ένας ακόμη νόμος, μία ακόμη ρύθμιση, μία ακόμη επιτροπή, ένας ακόμη ελεγκτικός μηχανισμός.
Προσθέτουμε κανόνες στους κανόνες και στο τέλος δημιουργούμε περισσότερη πολυπλοκότητα χωρίς αναγκαστικά να δημιουργούμε περισσότερη ευθύνη.
Η λογοδοσία, όμως, ξεκινά από πολύ απλούστερα ερωτήματα.
Ποιος είχε την αρμοδιότητα; Τι όφειλε να κάνει; Το έκανε; Ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Και αν απέτυχε, ποια ήταν η συνέπεια;
Ένα κράτος δικαίου δεν κρίνεται μόνο από το πλήθος των κανόνων του. Κρίνεται και από το αν οι κανόνες εφαρμόζονται και η ευθύνη έχει ονοματεπώνυμο.
6. Το κράτος μετρά περισσότερο όσα δαπανά παρά όσα πετυχαίνει
«Απορροφήσαμε τόσα εκατομμύρια». «Προκηρύξαμε τόσα έργα». «Δημιουργήσαμε τόσα προγράμματα».
Όλα αυτά έχουν σημασία. Αλλά είναι μέσα. Δεν είναι αποτέλεσμα.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό. Αυξήθηκε η παραγωγή; Μειώθηκε ο χρόνος εξυπηρέτησης του πολίτη; Βελτιώθηκε η περίθαλψη στην περιφέρεια; Έγινε αποτελεσματικότερο το σχολείο; Δημιουργήθηκαν βιώσιμες επιχειρήσεις; Έγινε καλύτερη η ζωή του ανθρώπου για τον οποίο υποτίθεται ότι σχεδιάστηκε η πολιτική;
Το κράτος πρέπει να μάθει να μετρά όχι μόνο πόσα έδωσε, αλλά τι άλλαξε.
7. Η Δικαιοσύνη παραμένει πολύ αργή για μια σύγχρονη οικονομία και ένα κυρίαρχο κράτος
Η καθυστέρηση της Δικαιοσύνης δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δικαιωμάτων. Είναι κοινωνικό πρόβλημα, παραγωγικό πρόβλημα, επενδυτικό πρόβλημα και, τελικά, πρόβλημα κρατικής ισχύος.
Ο πολίτης που περιμένει χρόνια για να δικαιωθεί δεν αισθάνεται ότι το κράτος τον προστατεύει. Ο επιχειρηματίας που δεν γνωρίζει πότε θα λυθεί μια σοβαρή διαφορά δεν μπορεί να σχεδιάσει με ασφάλεια. Και ένα κράτος που χρειάζεται υπερβολικά μεγάλο χρόνο για να επιβάλει τους ίδιους του τους κανόνες μειώνει στην πράξη την αξία τους.
8. Δεν έχουμε ακόμη αρκετά ισχυρή κουλτούρα αξιοκρατίας και αξιολόγησης
Η αξιολόγηση δεν πρέπει να ταυτίζεται με την τιμωρία.
Το πρώτο καθήκον ενός σοβαρού κράτους είναι να γνωρίζει ποιος είναι καλός σε τι. Να αναγνωρίζει την ικανότητα, να αξιοποιεί την εμπειρία, να αναπτύσσει τους ανθρώπους του και να τοποθετεί τους καταλληλότερους στις κρίσιμες θέσεις.
Η αξιοκρατία δεν μπορεί να περιορίζεται στην είσοδο στο Δημόσιο. Πρέπει να ακολουθεί ολόκληρη τη διαδρομή της διοίκησης, από τον υπάλληλο μέχρι τις ανώτατες θέσεις ευθύνης και τις διοικήσεις των δημόσιων οργανισμών.
Γιατί ένα κράτος που αντιμετωπίζει την εξαιρετική επίδοση περίπου όπως τη μετριότητα εκπαιδεύει τελικά τους ανθρώπους του στη μετριότητα.
9. Η πολιτική παραμένει μακριά από την πραγματική παραγωγή
Ο αγρότης, ο κτηνοτρόφος, ο βιοτέχνης, ο επαγγελματίας και ο επιχειρηματίας συναντούν πολύ συχνά το κράτος ως φορολογικό, αδειοδοτικό και κανονιστικό μηχανισμό.
Πολύ λιγότερο συχνά το συναντούν να τους θέτει την απλή ερώτηση:
Τι χρειάζεσαι για να παράγεις περισσότερο και καλύτερα;
Κι όμως, χωρίς παραγωγή δεν υπάρχει μακροχρόνια ευημερία. Δεν υπάρχει ισχυρή περιφέρεια. Δεν υπάρχουν σταθερές θέσεις εργασίας. Δεν υπάρχει οικονομική ανθεκτικότητα. Και, τελικά, δεν υπάρχει πραγματική εθνική αυτονομία όταν μια χώρα εξαρτάται υπερβολικά από άλλους για όσα χρειάζεται.
10. Πάνω απ’ όλα, δεν διαθέτουμε σταθερό μηχανισμό εθνικής προτεραιοποίησης
Ίσως εδώ βρίσκεται το βαθύτερο πρόβλημα.
Όλα παρουσιάζονται ως σημαντικά. Κάθε υπουργείο έχει τις δικές του προτεραιότητες. Κάθε κρίση δημιουργεί και μία καινούργια. Πόροι, άνθρωποι και διοικητική ικανότητα διασπώνται. Όταν, όμως, όλα είναι προτεραιότητα, τίποτε δεν είναι πραγματική προτεραιότητα.
Ένα σοβαρό κράτος πρέπει να μπορεί να αποφασίζει ποια είναι τα λίγα ζητήματα που καθορίζουν το μέλλον της χώρας σε βάθος δεκαετίας και εικοσαετίας και να συγκεντρώνει εκεί πόρους, ανθρώπους, θεσμική ικανότητα και πολιτική βούληση.
Γιατί η στρατηγική αρχίζει από μία δύσκολη πράξη. Την επιλογή.
Το πρόβλημα της Ελλάδας, επομένως, δεν χωρά στη συνηθισμένη συζήτηση για περισσότερο ή λιγότερο κράτος. Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ πιο ουσιαστικό. Τι κράτος έχουμε, ποιον υπηρετεί και τι είναι πραγματικά ικανό να κάνει;
Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο κρίσιμο όταν μιλάμε για εθνική κυριαρχία. Κυριαρχία δεν είναι μόνο το δικαίωμα μιας χώρας να αποφασίζει. Είναι και η δυνατότητά της να κάνει την απόφασή της πράξη.
Μπορούμε να διεκδικούμε μεγαλύτερα περιθώρια εθνικών αποφάσεων στην Ευρώπη. Να επιδιώκουμε μια Ελλάδα που εξαρτάται λιγότερο, παράγει περισσότερο και αποφασίζει περισσότερο για τον εαυτό της. Όσο, όμως, μεγαλώνει η ελευθερία της εθνικής απόφασης, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η απαίτηση από το ίδιο το ελληνικό κράτος.
Για να αποφασίζει περισσότερο η Ελλάδα για το μέλλον της, πρέπει να μπορεί και να κυβερνά καλύτερα τον εαυτό της.
Αυτή είναι ίσως η πρώτη και δυσκολότερη προϋπόθεση μιας πραγματικά Κυρίαρχης Ελλάδας.
Η ΝΙΚΗ δεν ανακάλυψε σήμερα αυτές τις παθογένειες. Από την ίδρυσή της έθεσε την κατάργηση της κομματοκρατίας ως πολιτικό σκοπό και την αξιοκρατία ως προϋπόθεση ενός κράτους που υπηρετεί την Πατρίδα και τον πολίτη.
Ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται η αρχή της αλλαγής που η Ελλάδα εξακολουθεί να περιμένει.