Κάθε φορά που ανακοινώνονται τα αποτελέσματα της Pisa ένας εκπαιδευτικός στενάζει. Κι ο αναστεναγμός του γίνεται ακόμη πιο βαθύς γιατί ξέρει πως είναι μόνος. Εγκλωβισμένος σε ένα σύστημα εκπαίδευσης που τον περιορίζουν σε ρόλο διαχειριστή και όχι δημιουργού, σε ρόλο θεατή και όχι διαμορφωτή, σε ρόλο εκτελεστή μιας πολιτικής που βυθίζει τον ανθό της πατρίδας μας στην αμάθεια.
Οι επιδόσεις των μαθητών μας κάθε χρόνο και χειρότερες. Το 2025 τα ελληνόπουλο βρίσκονταν σε γνώση Μαθηματικών, κατανόησης κειμένου και φυσικών επιστημών στις τρεις τελευταίες θέσεις του πίνακα μεταξύ όλων των χωρών του ΟΟΣΑ. Μιλάμε για παιδιά δεκαπέντε ετών που έχουν περάσει σχεδόν μια δεκαετία στα σχολικά θρανία. Δεν έχουμε άλλο περιθώριο. Πρέπει να βρούμε ευθύνες και τρόπους να κερδίσουμε ξανά το μετάλλιο της γνώσης.
Στα χέρια μας έχουμε αποφάσεις κρατών, μελέτες πανεπιστημιακών και την καθημερινή εμπειρία. Το φαινόμενο είναι παγκόσμιο, αλλά οι περισσότερες χώρες είναι αποφασισμένες να ανατρέψουν την παρακμή της παιδείας. Η ακαδημαϊκή κοινότητα θορυβημένη πλέον από την κατρακύλα της γνώσης ανασκουμπώθηκε κι άρχισε να αναιρεί όσα μέχρι πρότινος κάποιοι ερευνητές διακήρυτταν διαπύρσια. Οι μαθητοκεντρικές και κονστρουκτιβιστικές προσεγγίσεις που κατέκλυσαν τα παιδαγωγικά μας τμήματα και πάνω τους θεμελιώθηκε η σύγχρονη διδασκαλία αναθεωρείται. Είχαν επιβάλλει μια άλλη θέση για τον δάσκαλο, εκείνη του συντονιστή και διευκολυντή της μαθησιακής διδασκαλίας παίρνοντάς του από τα χέρια τον βασικό του αιώνιο ρόλο, εκείνου που οργανώνει, εξηγεί και μεταδίδει τη γνώση.
Η Σουηδία, απογοητευμένη πια από τις αποδόσεις των μαθητών, αναγνωρίζει επίσημα ότι οι μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1990 αποδυνάμωσαν τον διδακτικό ρόλο του εκπαιδευτικού, μετέφεραν υπερβολική ευθύνη για τη μάθηση στους ίδιους τους μαθητές και για πρώτη φορά μετά από χρόνια, φέτος, επανέφερε στο επίκεντρο τη μετάδοση γνώσης και όχι δεξιοτήτων, τη δομημένη διδασκαλία και την ευθύνη του εκπαιδευτικού να καθορίζει και να διευθύνει το μάθημα .
Και σαν να μην έφτανε η περιπέτεια των παιδαγωγικών πειραματισμών, προστέθηκε τα τελευταία χρόνια και η λατρεία της οθόνης. Μια μεγάλη πληγή για τον εκπαιδευτικό και τον μαθητή.
Πριν από λίγες μέρες, μια έρευνα του Πανεπιστημίου Macquarie της Αυστραλίας, με επικεφαλής τον καθηγητή Matt Bower, κατέγραψε ένα συγκλονιστικό εύρημα. Το 84% των μαθητών δευτεροβάθμιας και το 57% των μαθητών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης δήλωσαν ότι αποσπώνται κατά τη χρήση οθονών μέσα στην τάξη . Ας αναλογιστούμε το αποτέλεσμα. Η πλειονότητα των παιδιών τι δηλώνει; Ότι η τεχνολογία μέσα στη σχολική αίθουσα τους απομακρύνει από τη συγκέντρωση, την προσοχή, τις δύο βασικές προϋποθέσεις γνώσης. Γι’ αυτό και η Δανία επενδύει 540 εκατομμύρια κορώνες στην αγορά έντυπων σχολικών βιβλίων, ενώ η Σουηδία επαναφέρει το χαρτί, το μολύβι και τη συστηματική διδασκαλία στο επίκεντρο του σχολείου. Χώρες που πρωτοστάτησαν στην τεχνολογική αναμόρφωση της εκπαίδευσης αναθεωρούν τις επιλογές τους. Επανεκτιμούν την αξία της έντυπης ανάγνωσης, της χειρόγραφης εργασίας, της συγκέντρωσης, της αδιάσπαστης σχέσης δασκάλου και μαθητή.
Κι εμείς εδώ τι κάνουμε; Συνεχίζουμε να πανηγυρίζουμε για κάθε καινούργια οθόνη που μπαίνει στη σχολική αίθουσα. Ακολουθούμε με καθυστέρηση έναν δρόμο που άλλοι έχουν ήδη αρχίσει να εγκαταλείπουν. Δεν πτοήθηκε το υπουργείο από τις επί σειρά ετών απογοητευτικές επιδόσεις των μαθητών μας στους διεθνείς διαγωνισμούς αξιολόγησης. Δεν κλονίστηκε από τα επιστημονικά ευρήματα, δεν διδάχθηκε από τις χώρες που λειτουργούσαν ως πρότυπο εκπαίδευσης.
Συνεχίζει ακάθεκτο να πλημμυρίζει οθόνες τα σαπισμένα κτήρια, να ξοδεύει λεφτά σε διαδραστικούς πίνακες, να πανηγυρίζει για τη μαθητοκεντρική προσέγγιση, να εισάγει το πολλαπλό βιβλίο. Μια καταστροφή της παιδικής ψυχής ως προς το περιεχόμενο και τη μορφή. Πέρα από το απαράδεκτο περιεχόμενο σε ορισμένα εγχειρίδια, για το οποίο μίλησα, ζήτησα εξηγήσεις και απαίτησα από το βήμα της βουλής την απόσυρσή τους, υπάρχει και μια άλλη διάσταση. Το πολλαπλό βιβλίο είναι γεμάτο με κωδικούς QR, με βίντεο, προσομοιώσεις και ψηφιακές δραστηριότητες. Το παιδί μεταφέρεται διαρκώς από τη σελίδα στην οθόνη, από το κείμενο στην εικόνα, από τη συγκέντρωση στην εναλλαγή ερεθισμάτων.
Οθόνες παντού.
Οθόνες και στην αξιολόγηση. Σκεφτείτε τι σημαίνει η επιστημονική κοινότητα να μιλάει για αρνητική επιρροή της χρήσης τους και στην Ελλάδα να αξιολογούμε τον εκπαιδευτικό με κριτήριο—ανάμεσα στα άλλα—πόσα ψηφιακά μέσα αξιοποίησε. Αναρωτιέμαι: ένας δάσκαλος που κατορθώνει να μάθει στα παιδιά να αγαπούν το διάβασμα, ένας φιλόλογος που ανοίγει μπροστά τους τον κόσμο του Ομήρου, ένας μαθηματικός που τους οδηγεί βήμα βήμα στη χαρά μιας απόδειξης, τι παραπάνω έχει να αποδείξει με τη χρήση μιας οθόνης; Πότε η επιστημονική επάρκεια και η παιδαγωγική δύναμη άρχισαν να χρειάζονται πιστοποιητικό τεχνολογικής επίδειξης;
Είναι το κόμπλεξ της δήθεν προόδου που κάνει το υπουργείο να επιτίθεται με μανία ενάντια στη γνώση; Είναι η ευκολία των εντυπωσιακών προμηθειών, που προσφέρονται για εγκαίνια και κυβερνητικά δελτία Τύπου; Ή μήπως βολεύει τελικά ένα σχολείο που παράγει όλο και περισσότερες δραστηριότητες και όλο και λιγότερη συγκροτημένη γνώση;
Είναι καιρός πια να σοβαρευτούμε. Δεν έχουμε άλλα περιθώρια εντυπωσιασμού που στοιχίζουν αιματηρά. Το Υπουργείο οφείλει να ενημερωθεί, να διαβάσει, να νοιαστεί και να περάσει σε αυτές τις μεταρρυθμίσεις που πραγματικά έχει ανάγκη η κοινωνία. Επιστροφή στο μολύβι και στο χαρτί, στον δάσκαλο με επιστημονικό και κοινωνικό κύρος, με ελευθερία και ευθύνη να οδηγεί τα παιδιά από την άγνοια στην κατανόηση. Επιστροφή στο καλό βιβλίο που ανοίγει δρόμους στη σκέψη, πλουτίζει τη γλώσσα, καλλιεργεί την κρίση και φέρνει το παιδί σε επαφή με όσα σπουδαία στοχάστηκε, δημιούργησε και κατέκτησε ο άνθρωπος μέσα στους αιώνες.
Στη μεθοδική διδασκαλία, στην άσκηση, στην επανάληψη, στον δημιουργικό μόχθο που απαιτεί κάθε ουσιαστική κατάκτηση. Σε ένα σχολείο που θα προσφέρει στα παιδιά του αγρότη και του εργάτη τις ίδιες μορφωτικές δυνατότητες με τα παιδιά των προνομιούχων. Και σε ένα σχολείο ελληνικό, να διδάσκει την ελληνική λαλιά, τη Ρωμηοσύνη. Η Ρωμηοσύνη είναι μια μορφή ιστορικής αυτοσυνειδησίας. Είναι η εμπειρία της συνέχειας μέσα στην αλλαγή. Οι μορφές μεταβάλλονται, οι αυτοκρατορίες χάνονται, όμως κάποια στοιχεία νοήματος επιμένουν: η γλώσσα, η μνήμη, η θρησκευτική εμπειρία, η κοινότητα, η αίσθηση του ανήκειν.
Είναι επίσης μια απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι;». Όχι με όρους ατομικούς, αλλά υπαρξιακούς και συλλογικούς. Είμαι αυτός που θυμάται. Αυτός που παραλαμβάνει. Αυτός που μεταδίδει. Γιατί να στερήσουμε από τα παιδιά την απάντηση σε αυτό το ερώτημα;
Γιάννα Στεργίου
Διδάκτωρ Κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου Επικεφαλής Πολιτισμού της ΝΙΚΗΣ
1. https://www.regeringen.se/rattsliga-dokument/proposition/2026/03/prop.-202526194 Ενότητα 6.3.1.Το κείμενο αναφέρει ρητά ότι η αυτοκατευθυνόμενη μάθηση (självstyrt lärande) έχει βρεθεί να συσχετίζεται με χειρότερες μαθησιακές επιδόσεις και ψυχική υγεία, σε σύγκριση με μορφές διδασκαλίας στις οποίες ο εκπαιδευτικός διαδραματίζει ενεργό ρόλο. Ενότητα 6.4. Η κυβέρνηση επισημαίνει ότι οι μακροπρόθεσμοι στόχοι που περιγράφονται ως «ικανότητες» (förmågor) μπορούν να οδηγήσουν τη διδασκαλία προς γενικές δεξιότητες, αντί για συγκεκριμένες γνώσεις και δεξιότητες κάθε γνωστικού αντικειμένου.
2. Bower, M. et al. (2026) Best Practice in Screen Use for Education: Survey Findings. Macquarie University, σ. 22. Διαθέσιμο στο: https://researchers.mq.edu.au/en/publications/best-practice-in-screen-use-for-education-survey-findings/

